सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (1)
१. प्राकृतिक स्थान व भूरूपे: नागपूर हे महाराष्ट्राच्या विदर्भ प्रदेशातील प्रमुख शहर असून ते अंदाजे २१°०९' उत्तर अक्षांश आणि ७९°०५' पूर्व रेखांशावर वसलेले आहे. शहराची समुद्रसपाटीपासूनची उंची सुमारे ३१० मीटर आहे. नागपूरला 'ऑरेंज सिटी' तसेच 'भारताची व्याघ्र राजधानी' म्हणूनही ओळखले जाते. हे शहर सातपुडा पर्वतरांगेच्या दक्षिणेकडील परिसराशी संबंधित असून पेंच, ताडोबा-अंधारी, बोर, नवेगाव-नागझिरा आणि मेळघाट यांसारख्या व्याघ्र प्रकल्पांच्या पर्यटनासाठी महत्त्वाचे प्रवेशद्वार आहे. २. नदीप्रणाली व जलप्रकल्प: नागपूर शहरातून नाग नदी वाहते. नाग नदी ही कन्हान नदीची उपनदी आहे. पेंच नदीच्या खोऱ्यात पेंच व्याघ्र प्रकल्पाचा परिसर येतो. ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्प चंद्रपूर जिल्ह्यात असून त्याचा परिसर वर्धा नदीच्या उपखोऱ्याशी संबंधित आहे. ३. वन्यजीव संवर्धन व आर्थिक भूगोल: नागपूरच्या सभोवतालच्या विदर्भ प्रदेशात अनेक व्याघ्र अधिवास आणि संरक्षित वनक्षेत्रे आहेत. त्यामुळे व्याघ्र पर्यटन, वन्यजीव संवर्धन आणि पर्यावरण पर्यटनासाठी नागपूर महत्त्वाचे केंद्र बनले आहे. राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरणाचे (NTCA) मुख्यालय नवी दिल्ली येथे आहे; नागपूर येथे त्याचे मध्य विभागीय प्रादेशिक कार्यालय आहे. ही बाब विशेषतः लक्षात ठेवावी. ४. भौगोलिक क्रम व स्थान: पेंच व्याघ्र प्रकल्प महाराष्ट्र-मध्य प्रदेश सीमेवर, ताडोबा-अंधारी चंद्रपूर जिल्ह्यात, बोर वर्धा जिल्ह्यात, नवेगाव-नागझिरा गोंदिया-भंडारा परिसरात आणि मेळघाट अमरावती जिल्ह्यात आहे. या व्याघ्र प्रकल्पांच्या भौगोलिक सान्निध्यामुळे नागपूरला 'भारताची व्याघ्र राजधानी' हे संबोधन प्राप्त झाले आहे.
१. प्राकृतिक स्थान व भूरूपे: नागपूर हे महाराष्ट्राच्या विदर्भ प्रदेशातील प्रमुख शहर असून ते अंदाजे २१°०९' उत्तर अक्षांश आणि ७९°०५' पूर्व रेखांशावर वसलेले आहे. शहराची समुद्रसपाटीपासूनची उंची सुमारे ३१० मीटर आहे. नागपूरला 'ऑरेंज सिटी' तसेच 'भारताची व्याघ्र राजधानी' म्हणूनही ओळखले जाते. हे शहर सातपुडा पर्वतरांगेच्या दक्षिणेकडील परिसराशी संबंधित असून पेंच, ताडोबा-अंधारी, बोर, नवेगाव-नागझिरा आणि मेळघाट यांसारख्या व्याघ्र प्रकल्पांच्या पर्यटनासाठी महत्त्वाचे प्रवेशद्वार आहे. २. नदीप्रणाली व जलप्रकल्प: नागपूर शहरातून नाग नदी वाहते. नाग नदी ही कन्हान नदीची उपनदी आहे. पेंच नदीच्या खोऱ्यात पेंच व्याघ्र प्रकल्पाचा परिसर येतो. ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्प चंद्रपूर जिल्ह्यात असून त्याचा परिसर वर्धा नदीच्या उपखोऱ्याशी संबंधित आहे. ३. वन्यजीव संवर्धन व आर्थिक भूगोल: नागपूरच्या सभोवतालच्या विदर्भ प्रदेशात अनेक व्याघ्र अधिवास आणि संरक्षित वनक्षेत्रे आहेत. त्यामुळे व्याघ्र पर्यटन, वन्यजीव संवर्धन आणि पर्यावरण पर्यटनासाठी नागपूर महत्त्वाचे केंद्र बनले आहे. राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरणाचे (NTCA) मुख्यालय नवी दिल्ली येथे आहे; नागपूर येथे त्याचे मध्य विभागीय प्रादेशिक कार्यालय आहे. ही बाब विशेषतः लक्षात ठेवावी. ४. भौगोलिक क्रम व स्थान: पेंच व्याघ्र प्रकल्प महाराष्ट्र-मध्य प्रदेश सीमेवर, ताडोबा-अंधारी चंद्रपूर जिल्ह्यात, बोर वर्धा जिल्ह्यात, नवेगाव-नागझिरा गोंदिया-भंडारा परिसरात आणि मेळघाट अमरावती जिल्ह्यात आहे. या व्याघ्र प्रकल्पांच्या भौगोलिक सान्निध्यामुळे नागपूरला 'भारताची व्याघ्र राजधानी' हे संबोधन प्राप्त झाले आहे.
१. नागपूर हे NTCA चे राष्ट्रीय मुख्यालय आहे, असे समजणे चुकीचे आहे. NTCA चे मुख्यालय नवी दिल्ली येथे असून नागपूर येथे त्याचे मध्य विभागीय प्रादेशिक कार्यालय आहे. २. ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्प चंद्रपूर जिल्ह्यात आहे; तो नागपूर जिल्ह्यात नाही. ३. पेंच व्याघ्र प्रकल्प महाराष्ट्र आणि मध्य प्रदेश या दोन्ही राज्यांच्या सीमावर्ती परिसरात आहे. ४. 'व्याघ्र राजधानी' हे नागपूरचे प्रचलित भौगोलिक-पर्यटनविषयक संबोधन आहे; ते कोणत्याही स्वतंत्र वैधानिक दर्जाचे नाव नाही.
१. नागपूर हे NTCA चे राष्ट्रीय मुख्यालय आहे, असे समजणे चुकीचे आहे. NTCA चे मुख्यालय नवी दिल्ली येथे असून नागपूर येथे त्याचे मध्य विभागीय प्रादेशिक कार्यालय आहे. २. ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्प चंद्रपूर जिल्ह्यात आहे; तो नागपूर जिल्ह्यात नाही. ३. पेंच व्याघ्र प्रकल्प महाराष्ट्र आणि मध्य प्रदेश या दोन्ही राज्यांच्या सीमावर्ती परिसरात आहे. ४. 'व्याघ्र राजधानी' हे नागपूरचे प्रचलित भौगोलिक-पर्यटनविषयक संबोधन आहे; ते कोणत्याही स्वतंत्र वैधानिक दर्जाचे नाव नाही.
लक्षात ठेवा: नागपूर = संत्र्यांचे शहर + व्याघ्र राजधानी + महाराष्ट्राची उपराजधानी. NTCA = नवी दिल्ली (मुख्यालय), नागपूर (मध्य विभागीय प्रादेशिक कार्यालय). व्याघ्र प्रकल्पांची जोड लक्षात ठेवा: पेंच - सीमावर्ती परिसर, ताडोबा - चंद्रपूर, बोर - वर्धा, मेळघाट - अमरावती.
लक्षात ठेवा: नागपूर = संत्र्यांचे शहर + व्याघ्र राजधानी + महाराष्ट्राची उपराजधानी. NTCA = नवी दिल्ली (मुख्यालय), नागपूर (मध्य विभागीय प्रादेशिक कार्यालय). व्याघ्र प्रकल्पांची जोड लक्षात ठेवा: पेंच - सीमावर्ती परिसर, ताडोबा - चंद्रपूर, बोर - वर्धा, मेळघाट - अमरावती.
१. नागपूर: योग्य पर्याय. विदर्भातील प्रमुख शहर असून अनेक व्याघ्र प्रकल्पांशी जवळचा भौगोलिक संबंध आहे. २. नाशिक: धार्मिक पर्यटन, गोदावरी नदीचे उगमस्थान आणि द्राक्ष व वाइन उद्योगासाठी प्रसिद्ध आहे. ३. पुणे: शैक्षणिक संस्था आणि सांस्कृतिक वारशामुळे 'पूर्वेचे ऑक्सफर्ड' म्हणून ओळखले जाते. ४. मुंबई: महाराष्ट्राची राजधानी आणि भारताची आर्थिक राजधानी म्हणून प्रसिद्ध आहे. यांपैकी कोणत्याही शहराला नागपूरप्रमाणे 'Tiger Capital of India' हे संबोधन प्राप्त झालेले नाही.
१. नागपूर: योग्य पर्याय. विदर्भातील प्रमुख शहर असून अनेक व्याघ्र प्रकल्पांशी जवळचा भौगोलिक संबंध आहे. २. नाशिक: धार्मिक पर्यटन, गोदावरी नदीचे उगमस्थान आणि द्राक्ष व वाइन उद्योगासाठी प्रसिद्ध आहे. ३. पुणे: शैक्षणिक संस्था आणि सांस्कृतिक वारशामुळे 'पूर्वेचे ऑक्सफर्ड' म्हणून ओळखले जाते. ४. मुंबई: महाराष्ट्राची राजधानी आणि भारताची आर्थिक राजधानी म्हणून प्रसिद्ध आहे. यांपैकी कोणत्याही शहराला नागपूरप्रमाणे 'Tiger Capital of India' हे संबोधन प्राप्त झालेले नाही.
