सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (3)
१. शाश्वत विकासाची संकल्पना: शाश्वत विकासाचे तीन पारंपरिक आधारस्तंभ म्हणजे सामाजिक (Social), आर्थिक (Economic) आणि पर्यावरणीय (Environmental) शाश्वतता. या तिन्ही घटकांमध्ये संतुलन राखणे हे शाश्वत विकासाचे मूलभूत उद्दिष्ट आहे. सामाजिक आधारस्तंभामध्ये सामाजिक न्याय, समानता, शिक्षण, आरोग्य आणि मानवी कल्याण यांचा समावेश होतो. आर्थिक आधारस्तंभामध्ये दीर्घकालीन आर्थिक विकास, रोजगारनिर्मिती, संसाधनांचा कार्यक्षम वापर आणि आर्थिक स्थैर्य यांचा समावेश होतो. पर्यावरणीय आधारस्तंभामध्ये जैवविविधता संवर्धन, नैसर्गिक संसाधनांचे संरक्षण, प्रदूषण नियंत्रण आणि परिसंस्थांचा समतोल राखणे यांचा समावेश होतो. २. पर्यावरणीय आणि भौगोलिक संदर्भ: पर्यावरणीय शाश्वततेमध्ये वनसंपत्ती, जलसंपत्ती, मृदा, जैवविविधता आणि नैसर्गिक परिसंस्थांचे संवर्धन महत्त्वाचे आहे. भारतातील राष्ट्रीय उद्याने, अभयारण्ये आणि जैवमंडल राखीव क्षेत्रे ही पर्यावरणीय शाश्वततेची महत्त्वाची उदाहरणे आहेत. ३. आर्थिक व सामाजिक परिमाण: शाश्वत विकासासाठी आर्थिक प्रगती करताना सामाजिक समावेशकता आणि पर्यावरण संरक्षण यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. संयुक्त राष्ट्रांच्या शाश्वत विकासविषयक चौकटीत आर्थिक, सामाजिक आणि पर्यावरणीय ही तीन परस्परसंबंधित परिमाणे मानली जातात. राजकीय घटक हा शासनव्यवस्था आणि धोरणनिर्मितीच्या दृष्टीने महत्त्वाचा असला, तरी पारंपरिक तीन आधारस्तंभांपैकी स्वतंत्र आधारस्तंभ नाही.
१. शाश्वत विकासाची संकल्पना: शाश्वत विकासाचे तीन पारंपरिक आधारस्तंभ म्हणजे सामाजिक (Social), आर्थिक (Economic) आणि पर्यावरणीय (Environmental) शाश्वतता. या तिन्ही घटकांमध्ये संतुलन राखणे हे शाश्वत विकासाचे मूलभूत उद्दिष्ट आहे. सामाजिक आधारस्तंभामध्ये सामाजिक न्याय, समानता, शिक्षण, आरोग्य आणि मानवी कल्याण यांचा समावेश होतो. आर्थिक आधारस्तंभामध्ये दीर्घकालीन आर्थिक विकास, रोजगारनिर्मिती, संसाधनांचा कार्यक्षम वापर आणि आर्थिक स्थैर्य यांचा समावेश होतो. पर्यावरणीय आधारस्तंभामध्ये जैवविविधता संवर्धन, नैसर्गिक संसाधनांचे संरक्षण, प्रदूषण नियंत्रण आणि परिसंस्थांचा समतोल राखणे यांचा समावेश होतो. २. पर्यावरणीय आणि भौगोलिक संदर्भ: पर्यावरणीय शाश्वततेमध्ये वनसंपत्ती, जलसंपत्ती, मृदा, जैवविविधता आणि नैसर्गिक परिसंस्थांचे संवर्धन महत्त्वाचे आहे. भारतातील राष्ट्रीय उद्याने, अभयारण्ये आणि जैवमंडल राखीव क्षेत्रे ही पर्यावरणीय शाश्वततेची महत्त्वाची उदाहरणे आहेत. ३. आर्थिक व सामाजिक परिमाण: शाश्वत विकासासाठी आर्थिक प्रगती करताना सामाजिक समावेशकता आणि पर्यावरण संरक्षण यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. संयुक्त राष्ट्रांच्या शाश्वत विकासविषयक चौकटीत आर्थिक, सामाजिक आणि पर्यावरणीय ही तीन परस्परसंबंधित परिमाणे मानली जातात. राजकीय घटक हा शासनव्यवस्था आणि धोरणनिर्मितीच्या दृष्टीने महत्त्वाचा असला, तरी पारंपरिक तीन आधारस्तंभांपैकी स्वतंत्र आधारस्तंभ नाही.
स्पष्टीकरण आकृती (Solution Visual Diagram):
राजकीय स्थैर्य, सुशासन आणि प्रभावी धोरणनिर्मिती यांचे शाश्वत विकासातील महत्त्व लक्षात घेऊन विद्यार्थी राजकीय घटकालाही पारंपरिक तीन आधारस्तंभांपैकी एक समजू शकतात. मात्र प्रश्नात विचारलेले तीन पारंपरिक आधारस्तंभ सामाजिक, आर्थिक आणि पर्यावरणीय आहेत. काही व्यापक शाश्वत विकास चौकटींमध्ये संस्थात्मक किंवा राजकीय परिमाणांचा स्वतंत्र विचार केला जाऊ शकतो. त्यामुळे पारंपरिक त्रिस्तंभीय मॉडेल आणि विस्तारित मॉडेल यांतील फरक लक्षात ठेवावा.
राजकीय स्थैर्य, सुशासन आणि प्रभावी धोरणनिर्मिती यांचे शाश्वत विकासातील महत्त्व लक्षात घेऊन विद्यार्थी राजकीय घटकालाही पारंपरिक तीन आधारस्तंभांपैकी एक समजू शकतात. मात्र प्रश्नात विचारलेले तीन पारंपरिक आधारस्तंभ सामाजिक, आर्थिक आणि पर्यावरणीय आहेत. काही व्यापक शाश्वत विकास चौकटींमध्ये संस्थात्मक किंवा राजकीय परिमाणांचा स्वतंत्र विचार केला जाऊ शकतो. त्यामुळे पारंपरिक त्रिस्तंभीय मॉडेल आणि विस्तारित मॉडेल यांतील फरक लक्षात ठेवावा.
पर्याय १ – सामाजिक: सामाजिक न्याय, समानता, शिक्षण, आरोग्य आणि मानवी कल्याण यांचा समावेश असल्याने हा शाश्वत विकासाचा पहिला आधारस्तंभ आहे. पर्याय २ – पर्यावरणीय: नैसर्गिक संसाधने, जैवविविधता, परिसंस्था आणि प्रदूषण नियंत्रण यांचा समावेश असल्याने हा दुसरा आधारस्तंभ आहे. पर्याय ३ – राजकीय: शासनव्यवस्था, राजकीय स्थैर्य आणि धोरणनिर्मिती या बाबी शाश्वत विकासासाठी सहाय्यक आहेत; मात्र पारंपरिक तीन आधारस्तंभांमध्ये त्याचा स्वतंत्र समावेश होत नाही. त्यामुळे हा योग्य पर्याय आहे. पर्याय ४ – आर्थिक: आर्थिक स्थैर्य, उत्पादन, रोजगार आणि संसाधनांचा कार्यक्षम वापर यांचा समावेश असल्याने हा तिसरा आधारस्तंभ आहे.
पर्याय १ – सामाजिक: सामाजिक न्याय, समानता, शिक्षण, आरोग्य आणि मानवी कल्याण यांचा समावेश असल्याने हा शाश्वत विकासाचा पहिला आधारस्तंभ आहे. पर्याय २ – पर्यावरणीय: नैसर्गिक संसाधने, जैवविविधता, परिसंस्था आणि प्रदूषण नियंत्रण यांचा समावेश असल्याने हा दुसरा आधारस्तंभ आहे. पर्याय ३ – राजकीय: शासनव्यवस्था, राजकीय स्थैर्य आणि धोरणनिर्मिती या बाबी शाश्वत विकासासाठी सहाय्यक आहेत; मात्र पारंपरिक तीन आधारस्तंभांमध्ये त्याचा स्वतंत्र समावेश होत नाही. त्यामुळे हा योग्य पर्याय आहे. पर्याय ४ – आर्थिक: आर्थिक स्थैर्य, उत्पादन, रोजगार आणि संसाधनांचा कार्यक्षम वापर यांचा समावेश असल्याने हा तिसरा आधारस्तंभ आहे.
