सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (2)
योग्य उत्तर ब्राह्मो समाज आहे.
पूरक माहिती:
• राजा राम मोहन रॉय यांनी 1828 मध्ये ब्राह्मो सभेची स्थापना केली, ज्याचे नंतर ब्राह्मो समाज असे नामकरण करण्यात आले.
• त्याचे मुख्य उद्दिष्ट शाश्वत देवाची उपासना होते.
• ते पौरोहित्य, कर्मकांड आणि यज्ञांच्या विरोधात होते.
• त्यात प्रार्थना, ध्यान आणि शास्त्रवचनांवर लक्ष केंद्रित केले.
• यात महिलांबद्दलचे पूर्वग्रह, नकारात्मक परंपरा आणि प्रथा दूर करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.
• आधुनिक भारतातील ही पहिली बौद्धिक सुधारणा चळवळ होती.
• यामुळे भारतात बुद्धिवाद आणि प्रबोधनाचा उदय झाला ज्याने अप्रत्यक्षपणे राष्ट्रवादी चळवळीला हातभार लावला.
• आधुनिक भारतातील सर्व सामाजिक, धार्मिक आणि राजकीय चळवळींचे ते अग्रदूत होते.
• 1866 मध्ये त्याचे दोन भाग झाले, म्हणजे केशुब चंद्र सेन यांच्या नेतृत्वाखालील भारतातील ब्राह्मो समाज आणि देबेंद्रनाथ टागोर यांच्या नेतृत्वाखालील आदि ब्राह्मो समाज.
• प्रमुख नेते: देबेंद्रनाथ टागोर, केशुबचंद्र सेन, पं शिवनाथ शास्त्री आणि रवींद्रनाथ टागोर.
पूरक माहिती:
19व्या शतकातील काही महत्त्वाच्या सामाजिक-धार्मिक सुधारणा संस्था आहेत-
+------------------------------+------------------------------------------------------+----------------------------------------------------------------------------------------------------------------+
| नाव | संस्थापक आणि स्थापना वर्ष | उद्देश |
+------------------------------+------------------------------------------------------+----------------------------------------------------------------------------------------------------------------+
| ब्राह्मो समाज | राजा राममोहन रॉय, 1828 | हिंदू सामाजिक-सुधारणा चळवळ. एकेश्वरवादाचा पुरस्कार केला. सती, मूर्तिपूजा आणि अंधश्रद्धेला विरोध केला |
| यंग बंगाल चळवळ | हेन्री व्हिव्हियन डेरोजिओ, 1826-31 | समाजातील दुर्गुणांना विरोध केला. सत्य, स्वातंत्र्य आणि तर्कावर विश्वास ठेवला. |
| रहनुमाई मजदयस्नान सभा | एस एस बंगाली, नौरोजी फरदोनजी, दादाभाई नौरोजी | पारशींची सामाजिक परिस्थिती सुधारण्यासाठी आणि झोरोस्ट्रियन धर्माची शुद्धता पुनर्संचयित करण्यासाठी. |
| प्रार्थना समाज | आत्माराम पांडुरंग, गोविंद रानडे, आरजी भांडारकर, 1867 | समाज सुधारणा, महिला उत्थान, जातिभेद आणि धार्मिक सनातनी निर्मूलन. |
| आर्य समाज | दयानंद सरस्वती, 1875 | पुनरुज्जीवनवादी चळवळ “वेदांकडे परत ” असा हाक दिली. ब्राह्मण वर्चस्व, अंधश्रद्धा आणि मूर्तीपूजेला विरोध केला. |
| अलिगढ आंदोलन | सय्यद अहमद खान | भारतीय इस्लाममध्ये धार्मिक सुधारणा. गंभीर विचार, तर्क आणि तर्कशुद्ध दृष्टिकोन यावर भर. |
| थिओसॉफिकल सोसायटी | एच पी ब्लाव्हत्स्की, एच एस ओल्कोट, 1875 | धार्मिक पुनरुज्जीवन आणि सामाजिक सुधारणाउपनिषदांकडून प्रेरणा घेतली वेदांतावर विश्वास ठेवला |
| रामकृष्ण मिशन | स्वामी विवेकानंद 1897 | हिंदू धार्मिक पुनरुज्जीवन. वेदांत तत्त्वज्ञानावर विश्वास ठेवला अंधश्रद्धा, जातीवाद, अत्याचाराला विरोध केला. |
| द सर्व्हंट ऑफ इंडिया सोसायटी | गोपाल कृष्ण गोखले, 1905 | दुष्काळमुक्ती आणि आदिवासींच्या उन्नती. शिक्षणाचा प्रचार, अस्पृश्यता निर्मूलन. |
+------------------------------+------------------------------------------------------+----------------------------------------------------------------------------------------------------------------+
The correct answer is Brahmo Samaj.
Explanation & Key Takeaways:
• Raja Ram Mohan Roy founded Brahmo Sabha in 1828, which was later renamed Brahmo Samaj.
• Its chief aim was the worship of the eternal God.
• It was against priesthood, rituals, and sacrifices.
• It focused on prayers, meditation, and reading the scriptures.
• It attempted to remove prejudices, negative traditions, and practices against women.
• It was the first intellectual reform movement in modern India.
• It led to the emergence of rationalism and enlightenment in India which indirectly contributed to the nationalist movement.
• It was the forerunner of all social, religious, and political movements of modern India.
• It split into two in 1866, namely Brahmo Samaj of India led by Keshub Chandra Sen, and Adi Brahmo Samaj led by Debendranath Tagore.
• Prominent Leaders: Debendranath Tagore, Keshub Chandra Sen, Pt. Sivnath Shastri, and Rabindranath Tagore.
Related Concepts:
Some Important Socio-religious reform organisations of 19th century are-
+------------------------------+--------------------------------------------------------+---------------------------------------------------------------------------------------------------------------+
| Name | Founder and Founding year | Purpose |
+------------------------------+--------------------------------------------------------+---------------------------------------------------------------------------------------------------------------+
| Brahmo Samaj | Raja Rammohan Roy, 1828 | Hindu socio -reform movement. Advocated monotheism. Opposed sati, idolatry and superstition |
| Young Bengal Movement | Henry Vivian Derozio, 1826-31 | Opposed the vices of society. Believed in truth, freedom and reason. |
| Rahnumai Mazdayasnan Sabha | S S Bengali, Naoroji Furdonji, Dadabhai Naoroji | To improve social conditions of Parsis and restore the purity of Zoroastrianism. |
| Prarthana Samaj | Atmaram Pandurang, Govind Ranade, R G Bhandarkar, 1867 | Reform of society, women upliftment, abolition of caste discrimination and religious orthodoxy. |
| Arya Samaj | Dayanand Saraswati, 1875 | Revivalist movement Gave a call to “go back to vedas”. Opposed Brahmin supremacy, superstitions and idolatry. |
| Aligarh Movement | Syed Ahmed Khan | Religious reform in Indian Islam. Emphasis on critical thinking, reasoning and rational outlook. |
| The Theosophical Society | H P Blavatsky, H S Olcott, 1875 | Religious revival and social reform Drew Inspiration from Upnishads Believed in Vedanta |
| Ramakrishna Mission | Swami Vivekananda, 1897 | Hindu religious revival. Believed in Vedanta philosophy Opposed superstitions, castism, and oppression. |
| The Servant of India Society | Gopal Krishna Gokhale, 1905 | Famine relief and upliftment of tribals. Promotion of education, removal of untouchability. |
+------------------------------+--------------------------------------------------------+---------------------------------------------------------------------------------------------------------------+
परीक्षेतील संभाव्य चूक: विद्यार्थी अनेकदा पर्याय 3 ('अकाली दल') आणि पर्याय 2 ('ब्राह्मो समाज') यामध्ये गोंधळात पडतात. प्रश्न नीट वाचून संकल्पनेतील सूक्ष्म भेद लक्षात घेणे आवश्यक आहे.
Exam Trap: Candidates frequently confuse Option 3 ('Akali Dal') with Option 2 ('Brahmo Samaj'). Distinguish the exact context before marking.
स्मृती क्लृप्ती: 'वर्ष 1828 = ब्राह्मो समाज'. आधुनिक भारताच्या व महाराष्ट्राच्या इतिहासात वर्ष 1828 च्या संदर्भात 'ब्राह्मो समाज' ही प्रमुख घटना / व्यक्तिमत्त्व लक्षात ठेवा.
Mnemonic: 'Year 1828 = Brahmo Samaj'. In Modern Indian / Maharashtra History, link Year 1828 directly with 'Brahmo Samaj'.
🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination Strategy):
• पर्याय 1 ('प्रार्थना समाज'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'ब्राह्मो समाज' हे ठरते.
• पर्याय 3 ('अकाली दल'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'ब्राह्मो समाज' हे ठरते.
• पर्याय 4 ('आर्य समाज'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'ब्राह्मो समाज' हे ठरते.
• निष्कर्ष: त्यामुळे उर्वरित पर्याय बाद होऊन अचूक उत्तर पर्याय 2 ('ब्राह्मो समाज') निश्चित होते.
🎯 Option Elimination Strategy:
• Option 1 ('Prarthana Samaj'): Incorrect. As per official verified records, 'Brahmo Samaj' is the valid fact.
• Option 3 ('Akali Dal'): Incorrect. As per official verified records, 'Brahmo Samaj' is the valid fact.
• Option 4 ('Arya Samaj'): Incorrect. As per official verified records, 'Brahmo Samaj' is the valid fact.
• Conclusion: Hence, eliminating incorrect options leads to Option 2 ('Brahmo Samaj').