सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (3)
योग्य उत्तर केवळ तीन जोड्या आहेत.
स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे:
नर्मदा नदी
• अमरकंटक पठाराच्या पश्चिमेला नर्मदेचा उगम होतो.
• दक्षिणेकडील सातपुडा आणि उत्तरेकडील विंध्य पर्वतरांगांच्या दरम्यानच्या दरीत वाहताना, संगमरवरी खडकांमध्ये एक नयनरम्य दरी आणि जबलपूरजवळ धुंआधार धबधबा तयार होतो.
• ते भरुचच्या दक्षिणेला अरबी समुद्राला मिळते आणि 27 किमी लांबीचा एक विस्तृत खाडी तयार करते.
• या नदीवर सरदार सरोवर प्रकल्प उभारण्यात आला आहे. म्हणून, विधान 1 अयोग्य आहे.
तापी नदी
• तापी मध्य प्रदेशातील बैतुल जिल्ह्यातील सातपुडा पर्वतरांगांमध्ये उगम पावते.
• ती नर्मदेच्या समांतर दरीमध्येही प्रवाहित होते परंतु ती लांबीने खूपच लहान आहे.
• त्याच्या खोऱ्यात मध्य प्रदेश, गुजरात आणि महाराष्ट्राचा काही भाग येतो.
• उत्तर तापी प्रकल्पाचे हथनूर धरण (महाराष्ट्र)
महानदी नदी
• महानदी छत्तीसगडच्या रायपूर जिल्ह्यातील सिहावा जवळ उगम पावते आणि ओडिशातून तिचे पाणी बंगालच्या उपसागरात प्रवाहित होते.
• त्याचे जलनिःसारण क्षेत्र महाराष्ट्र, छत्तीसगड, झारखंड आणि ओडिशा यांनी सामायिक केले आहे.
• हे ब्राह्मणी आणि बैतरणी नद्यांसह एक जटिल त्रिभुज प्रदेश तयार करते.
• नदीवरील हिराकुड धरणामुळे नदीच्या पुराची तीव्रता कमी झाली आहे. म्हणून, विधान 2 योग्य आहे.
कृष्णा नदी
• कृष्णा ही दुसरी सर्वात मोठी पूर्वेकडून वाहणारी द्वीपकल्पीय नदी आहे जी सह्याद्रीतील महाबळेश्वरजवळ उगम पावते.
• कोयना, घटप्रभा, मलप्रभा, भीमा, तुंगभद्रा, मुसी आणि मुनेरू या महत्त्वाच्या उपनद्या आहेत.
• कोयना, तुंगभद्रा आणि नागार्जुनसागर ही कृष्णा नदी प्रणालीवरील महत्त्वाची धरणे आहेत. म्हणून, विधान 3 योग्य आहे.
कावेरी नदी
• कावेरी पश्चिम घाटाच्या ब्रह्मगिरी पर्वतरांगेत उगम पावते आणि ती तामिळनाडूमधील कुड्डालोरच्या दक्षिणेला बंगालच्या उपसागरात पोहोचते.
• उत्तर पाणलोट क्षेत्रात नैऋत्य पावसाळी हंगामात (उन्हाळा) आणि खालच्या भागात ईशान्य पावसाळी हंगामात (हिवाळा) पाऊस पडतो, नदी इतर द्वीपकल्पीय नद्यांच्या तुलनेत तुलनेने कमी चढउतारांसह वर्षभर पाणी वाहून नेते.
• काबिनी, भवानी आणि अमरावती या तिच्या महत्त्वाच्या उपनद्या आहेत.
• मेत्तूर धरण कावेरी नदीवर आहे. म्हणून, विधान 4 योग्य आहे.
पूरक माहिती:
The correct answer is only three pairs.
Explanation & Key Takeaways:
River Narmada
• The Narmada originates on the western flank of the Amarkantak plateau.
• Flowing in a rift valley between the Satpura in the south and the Vindhyan range in the north, it forms a picturesque gorge in marble rocks and the Dhuandhar waterfall near Jabalpur.
• It meets the Arabian Sea south of Bharuch, forming a broad 27 km long estuary.
• The Sardar Sarovar Project has been constructed on this river. Hence pair 1 is incorrect.
River Tapi
• The Tapi rises in the Satpura ranges, in the Betul district of Madhya Pradesh.
• It also flows in a rift valley parallel to the Narmada but it is much shorter in length.
• Its basin covers parts of Madhya Pradesh, Gujarat and Maharashtra.
• Hathnur Dam of Upper Tapi Project (Maharashtra)
River Mahanadi
• The Mahanadi rises near Sihawa in the Raipur district of Chhattisgarh and runs through Odisha to discharge its water into the Bay of Bengal.
• Its drainage basin is shared by Maharashtra, Chhattisgarh, Jharkhand, and Odisha.
• It forms a complex delta along with Brahmani and Baitarani Rivers.
• The Hirakud dam on the river has reduced the flood intensity of the river. Hence pair 2 is correct.
River Krishna
• The Krishna is the second largest east-flowing Peninsular River which rises near Mahabaleshwar in Sahyadri.
• The important tributaries are Konya, Ghataprabha, Malaprabha, Bhima, Tungabhadra, musi and muneru.
• The Konya, Tungabhadra and Nagarjunsagar are the important dams across the Krishna river system. Hence pair 3 is correct.
River Kaveri
• The Kaveri rises in the Brahmagri range of the Western Ghats and it reaches the Bay of Bengal south of Cuddalore in Tamil Nadu.
• The upper catchment area receives rainfall during the southwest monsoon season (summer) and the lower part during the northeast monsoon season (winter), the river carries water throughout the year with comparatively less fluctuation than the other Peninsular Rivers.
• Its important tributaries are the Kabini, the Bhavani and the Amravati.
• Mettur dam is in river kaveri. Hence pair 4 is correct.
Related Concepts:
स्पष्टीकरण आकृती (Solution Visual Diagram):
स्पष्टीकरणाची आकृती / संदर्भ तक्ता
स्पष्टीकरणाची आकृती / संदर्भ तक्ता
स्पष्टीकरणाची आकृती / संदर्भ तक्ता
Solution Diagram
Solution Diagram
परीक्षेतील संभाव्य चूक: विद्यार्थी अनेकदा पर्याय 4 ('चारही जोड्या') आणि पर्याय 3 ('केवळ तीन जोड्या') यामध्ये गोंधळात पडतात. प्रश्न नीट वाचून संकल्पनेतील सूक्ष्म भेद लक्षात घेणे आवश्यक आहे.
Exam Trap: Candidates frequently confuse Option 4 ('All four pairs') with Option 3 ('Only three pairs'). Distinguish the exact context before marking.
नकाशा क्लृप्ती: स्थान व वैशिष्ट्ये — 'केवळ तीन जोड्या'. महाराष्ट्राच्या व भारताच्या प्राकृतिक रचनेमध्ये Indian Rivers and Water Resourcesसाठी 'केवळ तीन जोड्या' हे अचूक स्थान/वैशिष्ट्य लक्षात ठेवा.
Map Trick: Landmark & Location — 'Only three pairs'. Anchor Indian Rivers and Water Resources directly to 'Only three pairs'.
🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination Strategy):
• पर्याय 1 ('केवळ एक जोडी'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'केवळ तीन जोड्या' हे ठरते.
• पर्याय 2 ('केवळ दोन जोड्या'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'केवळ तीन जोड्या' हे ठरते.
• पर्याय 4 ('चारही जोड्या'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'केवळ तीन जोड्या' हे ठरते.
• निष्कर्ष: त्यामुळे उर्वरित पर्याय बाद होऊन अचूक उत्तर पर्याय 3 ('केवळ तीन जोड्या') निश्चित होते.
🎯 Option Elimination Strategy:
• Option 1 ('Only one pair'): Incorrect. As per official verified records, 'Only three pairs' is the valid fact.
• Option 2 ('Only two pairs'): Incorrect. As per official verified records, 'Only three pairs' is the valid fact.
• Option 4 ('All four pairs'): Incorrect. As per official verified records, 'Only three pairs' is the valid fact.
• Conclusion: Hence, eliminating incorrect options leads to Option 3 ('Only three pairs').