MPSC Test Logo mpsctest.in
Geography Indian Rivers and Water Resources FMT-01
पडताळलेले उत्तर (Verified)
MPSC सराव प्रश्न:

ही एक पूर्ववर्ती नदी आहे, हिचा उगम मानसरोवर जवळ 4,555 मीटर उंचीवर होतो, जिथे तिला लांगचेन खंबाब म्हणून ओळखले जाते. भारतात प्रवेश करण्यापूर्वी ती जवळजवळ 400 किमी पर्यंत सिंधू नदीला समांतर वाहते. हे बहुधा कोणत्या नदीचे वर्णन आहे?

It is an antecedent river, It originates near Mansarovar at an altitude of 4,555 m where it is known as Langchen Khambab. It flows almost parallel to the Indus for about 400 km before entering India. This is most likely the description of?

पर्याय (Options):
A

चिनाब नदी

B

सतलज नदी

अचूक उत्तर (Official Answer)
C

रावी नदी

D

झेलम नदी

सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation): अचूक उत्तर: पर्याय (2)
योग्य उत्तर सतलज नदी हे आहे. स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे: सतलज नदी • सतलज नदीचा उगम तिबेटमधील मानसरोवराजवळ असलेल्या राक्षसताल येथे 4,555 मीटर उंचीवर होतो. • या नदीस तिबेटमध्ये लांगचेन खंबाब म्हणून ओळखले जाते. • भारतात प्रवेश करण्यापूर्वी ही नदी सुमारे 400 किमी पर्यंत सिंधूला समांतर वाहते आणि रुपार येथील घलई मधून प्रकट होते. • ही हिमालय पर्वतरांगांतील शिपकी ला मधून वाहत पंजाबच्या मैदानात प्रवेश करते. • ही एक पूर्ववर्ती नदी आहे. • ही एक अतिशय महत्त्वाची उपनदी आहे कारण या नदीद्वारे भाक्रा नांगल प्रकल्पाच्या कालव्याला पाणी पुरवठा केला जातो. त्यामुळे पर्याय 2 योग्य आहे. पूरक माहिती: बियास नदी • बियास ही सिंधूची एक महत्त्वाची उपनदी आहे, या नदीचा उगम समुद्रसपाटीपासून 4,000 मीटर उंचीवर रोहतांग खिंडीजवळील बियास कुंडातून होतो. • ही नदी कुल्लू खोऱ्यातून वाहते आणि धौलाधर पर्वतरांगेतील काटी आणि लार्गी येथे घलई निर्माण करते. • या नदीचा पंजाबच्या मैदानात प्रवेश करतांना हरिकेजवळ सतलज नदीशी संगम होतो. रावी नदी • रावी ही सिंधूची महत्त्वाची उपनदी आहे. • या नदीचा उगम रोहतांग खिंडीच्या पश्चिमेला हिमाचल प्रदेशच्या कुल्लू पर्वतांमधून होतो. ही नदी हिमाचल प्रदेशातील चंबा खोऱ्यातून वाहते. • पाकिस्तानमध्ये प्रवेश करण्यापूर्वी आणि सराय सिद्धूजवळ चिनाब नदी सोबत संगम होण्यापूर्वी रावी नदी ही पीर पंजालच्या आग्नेय भागापासून धौलाधर पर्वतरांगांच्या दरम्यान असलेल्या क्षेत्रामध्ये निस्सारण करते. चिनाब नदी • चिनाब ही सिंधूची सर्वात मोठी उपनदी आहे. • हिमाचल प्रदेशातील केलॉन्गजवळ तांदी येथे संगम पावणाऱ्या चंद्र आणि भागा या दोन प्रवाहांनी मिळून चिनाब नदीची निर्मिती झाली आहे. त्यामुळे या नदीस चंद्रभागा असेही म्हणतात. • पाकिस्तानात प्रवेश करण्यापूर्वी ही नदी 1,180 किमी वाहते. झेलम नदी • सिंधूची एक महत्त्वाची उपनदी असणाऱ्या झेलम नदीचा उगम काश्मीर खोऱ्याच्या आग्नेय भागात पीर पंजालच्या पायथ्याशी असलेल्या वेरीनाग येथील झऱ्यामधून होतो. • ही नदी एका खोल अरुंद घलईतून पाकिस्तानात प्रवेश करण्यापूर्वी श्रीनगर आणि वुलर सरोवरातून वाहते. • ही नदी पाकिस्तानातील झांगजवळ चिनाबला मिळते. सिंधू नदी प्रणाली • या नदीचे खोरे जगातील सर्वात मोठ्या नदी खोऱ्यांपैकी एक आहे. या खोऱ्याचे क्षेत्रफळ 11,65,000 चौ. किमी आहे (भारतातील एकूण क्षेत्रफळ 321,289 चौ. किमी). या नदीची एकूण लांबी 2,880 किमी आहे (भारतात 1,114 किमी). • सिंधूला नदीला इंडस म्हणूनही ओळखले जाते, ही भारतातील हिमालयातून उगम पावणाऱ्या नद्यांपैकी सर्वात पश्चिमेकडील नदी आहे. • या नदीचा उगम तिबेट प्रदेशातील कैलास पर्वतरागांमधील बोखर चू (31°15' दक्षिण अक्षांश आणि 81°40' पूर्व रेखांश) जवळच्या हिमनदीमधून 4,164 मीटर उंचीवर होतो. • या नदीस तिबेटमध्ये ‘सिंगी खंबान’ म्हणून ओळखले जाते याचा अर्थ सिंहाचे तोंड असा होतो.. • लडाख आणि झास्कर पर्वतरांगांमधून वायव्य दिशेला वाहत गेल्यानंतर ही नदी लडाख आणि बाल्टिस्तानमधून वाहते. • ही नदी लडाख पर्वतरांगामध्ये जम्मू आणि काश्मीरमधील गिलगिटजवळ खनन कार्याद्वारे एक विलक्षण घलई बनवते. ही नदी दर्दीस्तान प्रदेशातील चिलास येथून पाकिस्तानात प्रवेश करते. • डाव्या तीराच्या उपनद्या: झंस्कर नदी, सुरु नदी, सोन नदी, झेलम नदी, चिनाब नदी, रावी नदी, बियास नदी, सतलज नदी, पंजनाद नदी, घग्गर- हाकरा नदी, लुनी नदी. • उजव्या तीराच्या उपनद्या: श्योक नदी, हुंजा नदी, गिलगिट नदी, स्वात नदी, कुनार नदी, काबुल नदी, कुर्रम नदी, गोमल नदी, झोब नदी. • ही नदी दक्षिणेकडे वाहते आणि मिठणकोटच्या थोड्या उंचीवर वर ‘पंजनद’ मध्ये सामील होते. • पंजनद हे पंजाबमधील पाच नद्यांच्या समूहाला दिलेले नाव आहे. या पाच नद्या सतलज, बियास, रावी, चिनाब आणि झेलम आहेत. • ही नदी शेवटी कराचीच्या पूर्वेला अरबी समुद्रास मिळते. • भारतात सिंधू नदी फक्त जम्मू आणि काश्मीरमधून वाहते. सिंधू जल करार • सिंधू जल करार हा 1960 मध्ये भारत आणि पाकिस्तान दरम्यान स्वाक्षरी केलेला जल वितरण करार आहे. • याची मध्यस्थी जागतिक बँकेने केली होती. • सिंधू जल करार हा सिंधू नदी आणि तिच्या पाच उपनद्यांशी संबंधित आहे. यांना 2 श्रेणींमध्ये वर्गीकृत केले आहे. • पूर्वेकडील नद्या: • सतलज • बियास • रावी • पश्चिमेकडील नद्या: • सिंधू • झेलम • चिनाब • या करारानुसार, पूर्वेकडील नद्यांचे सर्व पाणी भारतास अनिर्बंध वापरासाठी उपलब्ध असेल. • भारताने पश्चिमेकडील नद्यांचे पाणी पाकिस्तानात अनिर्बंध वाहू द्यावे. याचा अर्थ भारत पश्चिमेकडील नद्यांचा वापर करू शकत नाही असे नाही. • या करारानुसार, भारत पश्चिमेकडील नद्यांच्या पाण्याचा वापर सिंचन, साठवण आणि विद्युत उत्पादन यासारख्या गैर-उपयोगी गरजांसाठी करू शकतो. • या करारानुसार सहा नद्यांचे 80% पाणी पाकिस्तानला दिले जाते. • या कराराची अंमलबजावणी आणि व्यवस्थापन करण्यासाठी द्विपक्षीय आयोग म्हणून स्थायी सिंधू आयोगाची स्थापना करण्यात आली आहे. • सिंधू नदीचा उगम तिबेटमधून झाला असला तरी चीनला सिंधू जल कराराच्या बाहेर ठेवले गेले आहे. • सिंधू नदीचा मुख्य प्रवाह फक्त लडाख या केंद्रशासित प्रदेशातून वाहतो. • सिंधू खोऱ्याचा अंदाजे एक तृतीयांश भाग भारतातील लडाख, जम्मू आणि काश्मीर, हिमाचल प्रदेश आणि पंजाबमध्ये आहे आणि उर्वरित पाकिस्तानमध्ये आहे.
स्पष्टीकरण आकृती (Solution Visual Diagram):
Solution Diagram

स्पष्टीकरणाची आकृती / संदर्भ तक्ता

Solution Diagram

Solution Diagram

परीक्षेतील संभाव्य चूक / Exam Trap:

परीक्षेतील संभाव्य चूक: विद्यार्थी अनेकदा पर्याय 3 ('रावी नदी') आणि पर्याय 2 ('सतलज नदी') यामध्ये गोंधळात पडतात. प्रश्न नीट वाचून संकल्पनेतील सूक्ष्म भेद लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

स्मृती क्लृप्ती / Memory Booster & Mnemonic:

नकाशा क्लृप्ती: स्थान व वैशिष्ट्ये — 'सतलज नदी'. महाराष्ट्राच्या व भारताच्या प्राकृतिक रचनेमध्ये Indian Rivers and Water Resourcesसाठी 'सतलज नदी' हे अचूक स्थान/वैशिष्ट्य लक्षात ठेवा.

पर्याय निर्मूलन पद्धत / Option Elimination Strategy:

🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination Strategy): • पर्याय 1 ('चिनाब नदी'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'सतलज नदी' हे ठरते. • पर्याय 3 ('रावी नदी'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'सतलज नदी' हे ठरते. • पर्याय 4 ('झेलम नदी'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'सतलज नदी' हे ठरते. • निष्कर्ष: त्यामुळे उर्वरित पर्याय बाद होऊन अचूक उत्तर पर्याय 2 ('सतलज नदी') निश्चित होते.

मोफत ऑनलाइन चाचणी उपलब्ध

MPSC संयुक्त पूर्व परीक्षा गट-क — १००-प्रश्न संपूर्ण सराव मॉक टेस्ट 05

हा प्रश्न आणि यासारखे सर्व संभाव्य प्रश्न प्रत्यक्ष परीक्षेसारख्या वेळेत सोडवून तुमची अचूकता तपासा.

ही टेस्ट आता सोडवा

संबंधित महत्त्वाचे सराव प्रश्न (Related Practice Questions):