MPSC Test Logo mpsctest.in
Geography Indian Rivers and Water Resources FMT-01
पडताळलेले उत्तर (Verified)
MPSC सराव प्रश्न:

महाराष्ट्रातील नदी खोऱ्यांचा क्षेत्रफळानुसार पुढीलपैकी योग्य चढता क्रम कोणता आहे?

Which of the following is the correct ascending order of river basins in Maharashtra according to their area?

पर्याय (Options):
A

गोदावरी नदी खोरे, तापी-पूर्णा नदी खोरे, भीमा-कृष्णा नदी खोरे, नर्मदा नदी खोरे

B

नर्मदा नदी खोरे, तापी-पूर्णा नदी खोरे, भीमा-कृष्णा नदी खोरे, गोदावरी नदी खोरे

अचूक उत्तर (Official Answer)
C

तापी-पूर्णा नदी खोरे, नर्मदा नदी खोरे, भीमा-कृष्णा नदी खोरे, गोदावरी नदीखोरे

D

भीमा-कृष्णा नदी खोरे, तापी-पूर्णा नदी खोरे, गोदावरी नदी खोरे, नर्मदा नदी खोरे

सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation): अचूक उत्तर: पर्याय (2)
योग्य उत्तर पर्याय 2 आहे. स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे: नर्मदा नदी खोरे: • नर्मदा नदीचा उगम मध्यप्रदेशातील सातपुडा पर्वतात अमरकंटक येथे होतो. • ही नदी विंध्यपर्वत आणि सातपुडा पर्वत यादरम्यान आपल्या पश्चिम दिशेला एकूण 1315 कि.मी. वाहत जाते. • या प्रवासात नर्मदा नदी महाराष्ट्राच्या वायव्य कोपऱ्यातून म्हणजे नंदुरबार जिल्ह्याची सीमा तयार करत 54 कि.मी.चा प्रवास करते. • महाराष्ट्र सीमेवरील या प्रवासास नर्मदेस दक्षिणेकडून उदई व देवगंगा या उत्तर वाहिनी नद्या येऊन मिळतात. तर उत्तरेकडून तवा ही नदी येऊन मिळते. • याच नदीवर महाराष्ट्र, गुजरात, मध्यप्रदेश या राज्यांच्या सीमेवर सरदार प्रकल्प उभारण्यात आलेला आहे. • पुढे ही नदी भरूच येथे अरबी समुद्रास जाऊन मिळते. • नर्मदा नदीखोरे महाराष्ट्रात 1658 चौरस किमी इतके क्षेत्र व्यापते. महाराष्ट्रातील एकूण जलप्रणाली पैकी हे क्षेत्र केवळ 0.5% इतके आहे. तापी-पूर्णा नदी खोरे: • तापी आणि तिची उपनदी पूर्णा या नद्यांचे खोऱ्याचे महाराष्ट्रातील क्षेत्रफळ 51,504 चौरस किमी आहे. • महाराष्ट्रातील एकूण जलप्रणाली पैकी हे क्षेत्र 16.7% इतके आहे. • या खोऱ्यात मुख्यत्वे अमरावती, अकोला, बुलढाणा, धुळे, जळगाव, नंदुरबार इत्यादि पश्चिम विदर्भ आणि उत्तर महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांचा समावेश होतो. • तापी नदी ही महाराष्ट्रातील प्रमुख पश्चिम वाहिनी नद्यांपैकी सर्वात मोठी नदी आहे. • तापी नदीची एकूण लांबी 724 किलोमीटर असून महाराष्ट्रातील लांबी 208 किलोमीटर एवढी आहे. • पूर्णा नदी ही तापी नदीची प्रमुख उपनदी आहे. भीमा-कृष्णा नदी खोरे: • भीमा कृष्णा नदी खोरे हे महाराष्ट्रातील दुसऱ्या क्रमांकाचे सर्वात मोठे नदी खोरे आहे. • भीमा ही कृष्णेची प्रमुख उपनदी आहे • भीमा नदी खोऱ्याचे एकूण क्षेत्रफळ 77 हजार चौरस किलोमीटर इतके असून त्यातील सुमारे 60 टक्के क्षेत्रफळ म्हणजेच 46,184 चौरस किलोमीटर महाराष्ट्रात आहे. • भीमा नदी पुणे सोलापूर या दोन प्रमुख जिल्ह्यातून वाहते तसेच अहमदनगर जिल्ह्याचा दक्षिण भाग सातारा सांगली या जिल्ह्यांचा उत्तर भाग व बीड आणि उस्मानाबाद जिल्ह्याच्या काही भागातून भीमा नदी खोरे प्रवाह विस्तारलेला आहे. • कृष्णा नदी खोऱ्याचे एकूण क्षेत्रफळ दोन लाख 59 हजार चौरस किलोमीटर इतके असून त्यापैकी अकरा टक्के क्षेत्र म्हणजेच 28 हजार 700 किलोमीटर क्षेत्र महाराष्ट्रात आहे. • कृष्णा नदी सातारा व सांगली या दोन प्रमुख जिल्ह्यातून वाहत जाते, तसेच कृष्णा खोऱ्याच्या महाराष्ट्रातील भागाचा उल्लेख अप्परकृष्ण म्हणून देखील केला जातो. • भीमा आणि कृष्णा नदी या दोन्ही नद्यांचे खोरे महाराष्ट्रात एकूण 74,784 चौरस किमी इतके क्षेत्र व्यापते, जे महाराष्ट्रातील जलप्रणालीच्या 22.6% इतके आहे. गोदावरी नदी खोरे: • गोदावरी नदी खोरे हे महाराष्ट्रातील सर्वात मोठी नदी खोरे आहे. • गोदावरी नदीचे खोरे एकूण तीन लाख 13 हजार 389 चौरस किलोमीटर असून महाराष्ट्रातील जलवहनाचे क्षेत्र एक लाख 52 हजार 588 चौरस किलोमीटर इतके आहे. • महाराष्ट्रातील एकूण नदी खोऱ्यापैकी गोदावरीने 49 टक्के क्षेत्र व्यापलेले आहे हे खोरे महाराष्ट्रात 30 उपखोऱ्यात विभागले गेलेले आहे. • गोदावरी नदीची एकूण लांबी 1450 किलोमीटर असून महाराष्ट्रातील एकूण प्रवास 668 किलोमीटर आहे.
परीक्षेतील संभाव्य चूक / Exam Trap:

परीक्षेतील संभाव्य चूक: विद्यार्थी अनेकदा पर्याय 3 ('तापी-पूर्णा नदी खोरे, नर्मदा नदी खोरे, भीमा-कृष्णा नदी खोरे, गोदावरी नदीखोरे') आणि पर्याय 2 ('नर्मदा नदी खोरे, तापी-पूर्णा नदी खोरे, भीमा-कृष्णा नदी खोरे, गोदावरी नदी खोरे') यामध्ये गोंधळात पडतात. प्रश्न नीट वाचून संकल्पनेतील सूक्ष्म भेद लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

स्मृती क्लृप्ती / Memory Booster & Mnemonic:

नकाशा क्लृप्ती: स्थान व वैशिष्ट्ये — 'नर्मदा नदी खोरे, तापी-पूर्णा नदी खोरे, भीमा-कृष्णा नदी खोरे, गोदावरी नदी खोरे'. महाराष्ट्राच्या व भारताच्या प्राकृतिक रचनेमध्ये Indian Rivers and Water Resourcesसाठी 'नर्मदा नदी खोरे, तापी-पूर्णा नदी खोरे, भीमा-कृष्णा नदी खोरे, गोदावरी नदी खोरे' हे अचूक स्थान/वैशिष्ट्य लक्षात ठेवा.

पर्याय निर्मूलन पद्धत / Option Elimination Strategy:

🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination Strategy): • पर्याय 1 ('गोदावरी नदी खोरे, तापी-पूर्णा नदी खोरे, भीमा-कृष्णा नदी खोरे, नर्मदा नदी खोरे'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'नर्मदा नदी खोरे, तापी-पूर्णा नदी खोरे, भीमा-कृष्णा नदी खोरे, गोदावरी नदी खोरे' हे ठरते. • पर्याय 3 ('तापी-पूर्णा नदी खोरे, नर्मदा नदी खोरे, भीमा-कृष्णा नदी खोरे, गोदावरी नदीखोरे'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'नर्मदा नदी खोरे, तापी-पूर्णा नदी खोरे, भीमा-कृष्णा नदी खोरे, गोदावरी नदी खोरे' हे ठरते. • पर्याय 4 ('भीमा-कृष्णा नदी खोरे, तापी-पूर्णा नदी खोरे, गोदावरी नदी खोरे, नर्मदा नदी खोरे'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'नर्मदा नदी खोरे, तापी-पूर्णा नदी खोरे, भीमा-कृष्णा नदी खोरे, गोदावरी नदी खोरे' हे ठरते. • निष्कर्ष: त्यामुळे उर्वरित पर्याय बाद होऊन अचूक उत्तर पर्याय 2 ('नर्मदा नदी खोरे, तापी-पूर्णा नदी खोरे, भीमा-कृष्णा नदी खोरे, गोदावरी नदी खोरे') निश्चित होते.

मोफत ऑनलाइन चाचणी उपलब्ध

MPSC संयुक्त पूर्व परीक्षा गट-क — १००-प्रश्न संपूर्ण सराव मॉक टेस्ट 01

हा प्रश्न आणि यासारखे सर्व संभाव्य प्रश्न प्रत्यक्ष परीक्षेसारख्या वेळेत सोडवून तुमची अचूकता तपासा.

ही टेस्ट आता सोडवा

संबंधित महत्त्वाचे सराव प्रश्न (Related Practice Questions):