सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (4)
१. आर्थिक संकल्पना व अचूक व्याख्या: अर्थव्यवस्थेतील वस्तू व सेवांच्या सर्वसाधारण किंमतपातळीत सातत्याने वाढ होण्यास महागाई किंवा चलनवाढ (Inflation) म्हणतात. त्यामुळे पैशाची क्रयशक्ती कमी होते. क्रयशक्ती म्हणजे पैशाच्या एका एककाद्वारे खरेदी करता येणाऱ्या वस्तू व सेवांचे प्रमाण. भारतात ग्राहक किंमत निर्देशांक (CPI) हा किरकोळ महागाई मोजण्यासाठी वापरला जाणारा प्रमुख निर्देशांक आहे. २. समित्या, शिफारशी व योजनांचे वर्ष: भारतातील ग्राहक किंमत निर्देशांकावर आधारित महागाई लक्ष्यीकरणाच्या चौकटीत RBI ची भूमिका महत्त्वाची आहे. २०१६ मध्ये भारतीय रिझर्व्ह बँक कायदा, १९३४ मध्ये सुधारणा करून लवचिक महागाई लक्ष्यीकरणाची वैधानिक चौकट स्थापित करण्यात आली. केंद्र सरकारने RBI शी सल्लामसलत करून ४% महागाई लक्ष्य आणि त्याभोवती ±२ टक्के सहनशीलता पट्टा निश्चित केला. ३. अर्थसंकल्प, आर्थिक सर्वेक्षण व अधिकृत सांख्यिकी: CPI आधारित महागाईची अधिकृत आकडेवारी राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालय (NSO), सांख्यिकी व कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालय प्रसिद्ध करते. RBI महागाईचा कल लक्षात घेऊन रेपो दरासारख्या मौद्रिक धोरण साधनांचा वापर करते. किंमतपातळीतील वाढ आणि पैशाच्या क्रयशक्तीतील घट यांचा परस्परसंबंध हा या प्रश्नाचा मुख्य आर्थिक सिद्धांत आहे.
1. Economic concept and precise definition: Inflation is a sustained increase in the general price level of goods and services. As prices rise, the purchasing power of money falls, meaning that one unit of money buys fewer goods and services. India's Consumer Price Index (CPI) is a principal indicator of retail inflation. 2. Committees, recommendations and institutional framework: The Reserve Bank of India plays a central role in India's inflation-targeting framework. Amendments to the Reserve Bank of India Act, 1934, in 2016 established a statutory framework for flexible inflation targeting. The central government, in consultation with the RBI, set a 4% inflation target with a tolerance band of ±2 percentage points. 3. Budget, Economic Survey and official statistics: The National Statistical Office (NSO), under the Ministry of Statistics and Programme Implementation, publishes official CPI inflation data. The RBI uses monetary policy instruments, including the repo rate, to influence inflation and economic conditions. The key concept tested is the inverse relationship between the general price level and the purchasing power of money.
महागाई आणि महागाईचा दर कमी होणे यांतील फरक लक्षात ठेवा: Disinflation मध्ये महागाईचा दर कमी होतो, पण किंमतींची सर्वसाधारण पातळी तरीही वाढू शकते. Deflation मध्ये सर्वसाधारण किंमतपातळी प्रत्यक्ष घटते. तसेच नाममात्र पैशाचे मूल्य आणि त्याची वास्तविक क्रयशक्ती एकसारखी नसतात. CPI मधील वाढ ही ग्राहक किंमतींतील बदल दर्शवते; ती प्रत्येक वस्तूची किंमत वाढलीच आहे, असे सिद्ध करत नाही.
Do not confuse inflation with disinflation or deflation. During disinflation, prices may continue to rise, but at a slower rate. During deflation, the general price level falls. The nominal amount of money is not the same as its real purchasing power. A rise in CPI indicates an increase in the measured consumer price level, not necessarily an increase in every individual item's price.
लक्षात ठेवण्याची क्लृप्ती: Inflation = किंमती वाढतात, क्रयशक्ती घटते; Deflation = किंमती घटतात, क्रयशक्ती वाढते; Disinflation = महागाईचा दर कमी होतो. RBI चे महागाई लक्ष्य ४%, सहनशीलता पट्टा ±२ टक्के.
Remember: Inflation = prices rise, purchasing power falls; Deflation = prices fall, purchasing power rises; Disinflation = the inflation rate falls. India's inflation target is 4%, with a tolerance band of ±2 percentage points.
पर्याय १: अपस्फीती (Deflation) म्हणजे सर्वसाधारण किंमतपातळीत सातत्याने घट होणे; त्यामुळे पैशाची क्रयशक्ती वाढते. येथे पर्यायातील 'चलनवाढ' हा शब्द इंग्रजी Deflation शी जुळत नाही, म्हणून पर्यायाचे मानक नाव 'अपस्फीती' आहे. पर्याय २: Disinflation म्हणजे महागाईचा दर कमी होणे; किंमती घसरतातच असे नाही, तर त्या वाढण्याचा वेग कमी होतो. पर्याय ३: चलनाचे स्थिरीकरण म्हणजे चलनाचे मूल्य किंवा विनिमय दर स्थिर ठेवण्याशी संबंधित संकल्पना; ती सर्वसाधारण किंमतपातळीत सातत्याने होणाऱ्या वाढीची व्याख्या नाही. पर्याय ४: महागाई (Inflation) म्हणजे सर्वसाधारण किंमतपातळीत सातत्याने वाढ होणे आणि परिणामी पैशाची क्रयशक्ती कमी होणे. म्हणून पर्याय ४ योग्य आहे.
Option 1: Deflation is a sustained decline in the general price level, which increases the purchasing power of money. Option 2: Disinflation means that the inflation rate is falling; the general price level may still be rising, just more slowly. Option 3: Currency stabilization concerns efforts to stabilize a currency's value or exchange rate and is not the definition of a sustained rise in the general price level. Option 4: Inflation is a sustained increase in the general price level that reduces the purchasing power of money. Therefore, option 4 is correct.
