MPSC Test Logo mpsctest.in
History Press, Education & Cultural Awakening FMT-01
पडताळलेले उत्तर (Verified)
MPSC सराव प्रश्न:

भारतामध्ये इंग्रजी शिक्षणाची सुरुवात खालीलपैकी कोणत्या कागदपत्राद्वारे झाली?

The introduction of English education in India was promoted through which of the following documents?

पर्याय (Options):
A

1813 चा चार्टर कायदा

B

नियामक कायदा

C

मॅकॉलचे मिनिट

अचूक उत्तर (Official Answer)
D

पिट्स इंडिया कायदा

सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation): अचूक उत्तर: पर्याय (3)
योग्य उत्तर मॅकॉलचे मिनिट आहे. महत्वाचे मुद्दे • मॅकॉलचे मिनिट, थॉमस बॅबिंग्टन मॅकॉल यांनी 1835 मध्ये लिहिले, ज्यामध्ये भारतातील इंग्रजी शिक्षणाच्या सुरुवातीवर जोर देण्यात आला. त्यांनी पारंपरिक भारतीय शिक्षण पद्धती इंग्रजी-आधारित शिक्षणाने बदलण्याची वकिली केली. • या मिनिटामध्ये अशा भारतीयांचा वर्ग तयार करण्याचा प्रस्ताव होता जे "रक्त आणि रंगाने भारतीय असतील, पण चव, मत, नैतिकता आणि बुद्धीने इंग्रज असतील," आणि जे ब्रिटिश शासक आणि भारतीय समाजादरम्यान मध्यस्थ म्हणून काम करतील. • या दस्तऐवजामुळे शाळा आणि महाविद्यालयांमध्ये, विशेषत: उच्च शिक्षण संस्थांमध्ये शिक्षणाचे माध्यम म्हणून इंग्रजीची स्थापना झाली. • या मिनिटाने वसाहतवादी शिक्षण धोरणाला आकार देण्यात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली, ज्ञानाच्या स्वदेशी प्रणालीपासून दूर जाऊन युरोपियन साहित्य आणि विज्ञानाला प्राधान्य देण्यात आले. • तत्कालीन भारताचे गव्हर्नर-जनरल लॉर्ड विलियम बेंटिंक यांनी अधिकृतपणे मॅकॉलच्या शिफारशी स्वीकारल्या, ज्यामुळे भारतात शिक्षण आणि प्रशासनासाठी इंग्रजी ही प्राथमिक भाषा बनली. अतिरिक्त माहिती • 1813 चा चार्टर कायदा: • 1813 चा चार्टर कायदा हा भारतातील शिक्षणाचे महत्त्व अधिकृतपणे मान्य करणारा पहिला कायदा होता. • या कायद्याने शिक्षणाच्या প্রসারের জন্য वार्षिक रु. 1 लाख বরাদ্দ केले आणि ख्रिश्चन मिशनऱ्यांना इंग्रजी शिक्षणाचा प्रसार करण्यास अधिकृत केले. • तथापि, यात इंग्रजी शिक्षणाच्या अंमलबजावणीसाठी स्पष्ट आराखडा देण्यात आला नाही, त्यामुळे ते एक सामान्य धोरण राहिले. • नियामक कायदा: • 1773 चा नियामक कायदा प्रामुख्याने प्रशासकीय सुधारणांवर केंद्रित होता आणि त्याने शिक्षणाकडे थेट लक्ष दिले नाही. • याचा उद्देश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या कामकाजावर नियंत्रण ठेवणे आणि प्रशासनात जबाबदारी सुनिश्चित करणे हा होता. • पिट्स इंडिया कायदा: • 1784 चा पिट्स इंडिया कायदा हा आणखी एक प्रशासकीय सुधारणा कायदा होता, ज्याचा उद्देश ईस्ट इंडिया कंपनीवरील ब्रिटिश राजवटीचे नियंत्रण सुधारणे हा होता. • यात शिक्षण किंवा भारतात इंग्रजीच्या परिचयाशी संबंधित कोणतीही तरतूद नव्हती. • मॅकॉलच्या मिनिटाचा प्रभाव: • या मिनिटामुळे दिल्ली कॉलेज आणि कलकत्ता मेडिकल कॉलेज यांसारख्या संस्थांची स्थापना झाली, ज्यांनी शिक्षणाचे माध्यम म्हणून इंग्रजी स्वीकारले. • पश्चिमी साहित्य, विज्ञान आणि तत्त्वज्ञानाकडे लक्ष केंद्रित केले गेले, ज्यामुळे पारंपरिक भारतीय शिक्षण प्रणाली बाजूला पडली. • या धोरणाने भारतातील सुशिक्षित मध्यमवर्गाच्या निर्मितीमध्ये महत्त्वपूर्ण योगदान दिले, ज्याने नंतर भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीत महत्त्वाची भूमिका बजावली. महत्वाचे मुद्दे • मॅकॉलचे विचार: • मॅकॉलचा असा विश्वास होता की इंग्रजी शिक्षण भारताचे आधुनिकीकरण करेल आणि ब्रिटिश शासक आणि भारतीय समाजातील अंतर कमी करण्यास सक्षम व्यक्तींचा वर्ग तयार करेल. • त्यांच्या विचारांनी वसाहतवादी शिक्षणाच्या परिणामांवर वाद निर्माण केले, टीकाकारांनी असा युक्तिवाद केला की यामुळे भारतीय संस्कृती आणि पारंपरिक ज्ञान प्रणाली कमजोर झाली. • दीर्घकालीन परिणाम: • इंग्रजी शिक्षणाच्या परिचयाने भारताच्या सामाजिक-राजकीय परिदृश्यावर महत्त्वपूर्ण प्रभाव टाकला, ज्यामुळे बौद्धिक आणि राजकीय विचारांची एक नवीन लाट निर्माण झाली. • याने भारतीयांना पश्चिमी राजकीय तत्त्वज्ञान आणि विचारधारांचा अभ्यास करण्यास सक्षम करून राष्ट्रवादी चळवळींच्या वाढीस देखील योगदान दिले. • ऐतिहासिक संदर्भ: • हे मिनिट 19 व्या शतकाच्या सुरुवातीच्या काळात लिहिले गेले, हा काळ ब्रिटिशानी सामाजिक-सांस्कृतिक हस्तक्षेपाद्वारे भारतावरील आपले नियंत्रण मजबूत करण्याच्या प्रयत्नांनी चिन्हांकित केला होता. • यात पश्चिमी संस्कृतीच्या श्रेष्ठतेवरील वसाहतवादी विश्वासाचे प्रतिबिंब होते आणि वसाहत केलेल्या समाजांना 'सुसंस्कृत' करण्याची क्षमता दर्शविली गेली.
परीक्षेतील संभाव्य चूक / Exam Trap:

परीक्षेतील संभाव्य चूक: विद्यार्थी अनेकदा पर्याय 4 ('पिट्स इंडिया कायदा') आणि पर्याय 3 ('मॅकॉलचे मिनिट') यामध्ये गोंधळात पडतात. प्रश्न नीट वाचून संकल्पनेतील सूक्ष्म भेद लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

स्मृती क्लृप्ती / Memory Booster & Mnemonic:

स्मृती क्लृप्ती: 'वर्ष 1835 = मॅकॉलचे मिनिट'. आधुनिक भारताच्या व महाराष्ट्राच्या इतिहासात वर्ष 1835 च्या संदर्भात 'मॅकॉलचे मिनिट' ही प्रमुख घटना / व्यक्तिमत्त्व लक्षात ठेवा.

पर्याय निर्मूलन पद्धत / Option Elimination Strategy:

🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination Strategy): • पर्याय 1 ('1813 चा चार्टर कायदा'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'मॅकॉलचे मिनिट' हे ठरते. • पर्याय 2 ('नियामक कायदा'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'मॅकॉलचे मिनिट' हे ठरते. • पर्याय 4 ('पिट्स इंडिया कायदा'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'मॅकॉलचे मिनिट' हे ठरते. • निष्कर्ष: त्यामुळे उर्वरित पर्याय बाद होऊन अचूक उत्तर पर्याय 3 ('मॅकॉलचे मिनिट') निश्चित होते.

मोफत ऑनलाइन चाचणी उपलब्ध

MPSC संयुक्त पूर्व परीक्षा गट-ब — १००-प्रश्न संपूर्ण सराव मॉक टेस्ट 09

हा प्रश्न आणि यासारखे सर्व संभाव्य प्रश्न प्रत्यक्ष परीक्षेसारख्या वेळेत सोडवून तुमची अचूकता तपासा.

ही टेस्ट आता सोडवा

संबंधित महत्त्वाचे सराव प्रश्न (Related Practice Questions):