MPSC Test Logo mpsctest.in
History Early Nationalism & Congress Era (1885-1919) FMT-01
पडताळलेले उत्तर (Verified)
MPSC सराव प्रश्न:

खालीलपैकी कोणते संस्थान अंतर्गत गैरव्यवस्थेमुळे 1856 मध्ये ईस्ट इंडिया कंपनीने 'साम्राज्य विस्तार धोरणा' (Policy of Lapse) अंतर्गत खालसा केले?

Which of the following princely States was annexed by the East India Company in 1856 under the Policy of Lapse due to internal mismanagement?

पर्याय (Options):
A

झांसी

B

बघाट

C

अवध

अचूक उत्तर (Official Answer)
D

संभळपूर

सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation): अचूक उत्तर: पर्याय (3)
या प्रश्नाचे योग्य उत्तर अवध आहे. महत्वाचे मुद्दे • साम्राज्य विस्तार धोरण (Policy of Lapse) हे तत्कालीन गव्हर्नर-जनरल लॉर्ड डलहौसी यांनी 19 व्या दशकाच्या मध्यात सुरू केले. या धोरणानुसार, जेव्हा एखाद्या राजघराण्यातील राजाला नैसर्गिक वारस नसेल, तेव्हा ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी ते राज्य खालसा करू शकत होती. • अवध हे 1856 मध्ये अंतर्गत गैरव्यवस्थेच्या नावाखाली ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीने खालसा केले. • ब्रिटिशांनी असा दावा केला की अवधचा शासक नवाब वाजिद अली शाह राज्याचे प्रभावीपणे प्रशासन करण्यात अयशस्वी ठरला, ज्यामुळे भ्रष्टाचार आणि अराजकता वाढली. याच कारणास्तव त्यांनी अवधचे अधिग्रहण योग्य ठरवले. • या अधिग्रहणामुळे अवधच्या लोकांमध्ये असंतोष पसरला आणि 1857 च्या भारतीय उठावात हे एक महत्त्वाचे कारण ठरले. • अवधचे अधिग्रहण हे 'साम्राज्य विस्तार धोरणा' चा (Doctrine of Lapse) एक महत्त्वाचा भाग होता, जरी ते वारसाच्या अभावामुळे नव्हे तर कथित गैरव्यवस्थेमुळे न्याय्य ठरवले गेले. अतिरिक्त माहिती • साम्राज्य विस्तार धोरण (Policy of Lapse): • लॉर्ड डलहौसीने 1848 ते 1856 या काळात ब्रिटिश साम्राज्याचा विस्तार करण्यासाठी साम्राज्य विस्तार धोरण हे एक महत्त्वाचे साधन वापरले. • या धोरणानुसार, जर एखाद्या राजघराण्यातील राजाला कायदेशीर पुरुष वारस नसेल, तर त्याचे राज्य ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीद्वारे खालसा केले जाईल. • या धोरणांतर्गत सातारा (1848), संभळपूर (1850), झांसी (1853), आणि नागपूर (1854) या राज्यांचा समावेश करण्यात आला. • अवध: • अवध हे उत्तर भारतातील एक समृद्ध प्रदेश होता, जो त्याची सांस्कृतिक विविधता आणि आर्थिक समृद्धीसाठी ओळखला जातो, विशेषत: शेती आणि व्यापारात. • या राज्यावर अवधच्या शिया नवाबांचे शासन होते, नवाब वाजिद अली शाह हे ब्रिटिश अधिग्रहणापूर्वीचे शेवटचे शासक होते. • अवधचे अधिग्रहण हे पारंपरिक 'साम्राज्य विस्तार धोरणा' (Policy of Lapse) अंतर्गत नसून, खराब प्रशासन आणि गैरव्यवस्थेच्या आधारावर करण्यात आले. • अधिग्रहणाचा परिणाम: • अवधच्या अधिग्रहणामुळे तेथील सरदार, सैनिक आणि सामान्य लोकांमध्ये मोठ्या प्रमाणात असंतोष निर्माण झाला. • अवधमधील अनेक विस्थापित सैनिक 1857 च्या भारतीय उठावात बंडखोरांच्या बाजूने लढले. • या अधिग्रहणामुळे अनेक भारतीयांच्या मनात ब्रिटिश शासनाची प्रतिमा मलिन झाली आणि ब्रिटिशांविरुद्ध तिरस्कार वाढला. • इतर पर्याय: • झांसी: झांसी 1853 मध्ये साम्राज्य विस्तार धोरणा अंतर्गत खालसा करण्यात आले, कारण तेथील शासक राजा गंगाधर राव यांचा मुलगा वारस नव्हता. तथापि, हे गैरव्यवस्थेमुळे झाले नाही. • बघाट: बघाट हे हिमाचल प्रदेशातील एक लहान संस्थान होते आणि ते 'साम्राज्य विस्तार धोरणा' अंतर्गत किंवा अंतर्गत गैरव्यवस्थेमुळे खालसा केले गेले नाही. • संभळपूर: संभळपूर 1850 मध्ये साम्राज्य विस्तार धोरणा अंतर्गत खालसा करण्यात आले, परंतु ते कायदेशीर वारसाच्या अभावामुळे झाले, गैरव्यवस्थेमुळे नाही. महत्वाचे मुद्दे • लॉर्ड डलहौसीचे 'साम्राज्य विस्तार धोरण': या धोरणाने भारतातील ब्रिटिश साम्राज्याच्या प्रादेशिक विस्तारात मोठी भूमिका बजावली. • 1857 चा भारतीय उठाव: अवध आणि इतर राज्यांचे अधिग्रहण हे बंडाच्या मुख्य कारणांपैकी एक होते, कारण त्यामुळे ब्रिटिश धोरणांविरुद्ध मोठ्या प्रमाणात असंतोष निर्माण झाला. • अवधचे धोरणात्मक महत्त्व: अवध हा सुपीक आणि आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचा प्रदेश होता, ज्यामुळे त्याचे अधिग्रहण ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीसाठी अत्यंत फायदेशीर ठरले.
परीक्षेतील संभाव्य चूक / Exam Trap:

परीक्षेतील संभाव्य चूक: विद्यार्थी अनेकदा पर्याय 4 ('संभळपूर') आणि पर्याय 3 ('अवध') यामध्ये गोंधळात पडतात. प्रश्न नीट वाचून संकल्पनेतील सूक्ष्म भेद लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

स्मृती क्लृप्ती / Memory Booster & Mnemonic:

स्मृती क्लृप्ती: 'वर्ष 1856 = अवध'. आधुनिक भारताच्या व महाराष्ट्राच्या इतिहासात वर्ष 1856 च्या संदर्भात 'अवध' ही प्रमुख घटना / व्यक्तिमत्त्व लक्षात ठेवा.

पर्याय निर्मूलन पद्धत / Option Elimination Strategy:

🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination Strategy): • पर्याय 1 ('झांसी'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'अवध' हे ठरते. • पर्याय 2 ('बघाट'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'अवध' हे ठरते. • पर्याय 4 ('संभळपूर'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'अवध' हे ठरते. • निष्कर्ष: त्यामुळे उर्वरित पर्याय बाद होऊन अचूक उत्तर पर्याय 3 ('अवध') निश्चित होते.

मोफत ऑनलाइन चाचणी उपलब्ध

MPSC संयुक्त पूर्व परीक्षा गट-ब — १००-प्रश्न संपूर्ण सराव मॉक टेस्ट 08

हा प्रश्न आणि यासारखे सर्व संभाव्य प्रश्न प्रत्यक्ष परीक्षेसारख्या वेळेत सोडवून तुमची अचूकता तपासा.

ही टेस्ट आता सोडवा

संबंधित महत्त्वाचे सराव प्रश्न (Related Practice Questions):