MPSC Test Logo mpsctest.in
History Gandhian Era & Freedom Struggle (1919-1947) FMT-01
पडताळलेले उत्तर (Verified)
MPSC सराव प्रश्न:

1905 नंतरच्या ब्रिटिश धोरणांना तोंड देण्याचे स्वदेशी चळवळीचे उद्दिष्ट कशाप्रकारचे होते?

How did the Swadeshi movement aim to counter British policies after 1905?

पर्याय (Options):
A

तरुणांना संघटित संरक्षणासाठी प्रशिक्षित करण्याकरिता लष्करी कवायतींचा अवलंब करून.

B

सशुल्क सवलतींवर वाटाघाटी करण्यासाठी राजनैतिक परिषदा स्थापन करून.

C

स्वदेशी उद्योगांना प्रोत्साहन देऊन आणि विदेशी उत्पादने नाकारून.

अचूक उत्तर (Official Answer)
D

स्थानिक उद्योगांवर निर्बंध घालणाऱ्या वसाहतकालीन कारखाना कायद्यांना पाठिंबा देऊन.

सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation): अचूक उत्तर: पर्याय (3)
योग्य उत्तर स्वदेशी उद्योगांना प्रोत्साहन देऊन आणि परदेशी उत्पादनांचा नकार करून हे आहे. स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे: • लॉर्ड कर्झन यांनी केलेल्या बंगालच्या फाळणीला मुख्यत्वे प्रत्युत्तर म्हणून ७ ऑगस्ट १९०५ रोजी कलकत्ता टाऊन हॉल येथे अधिकृतपणे स्वदेशी चळवळीची घोषणा करण्यात आली. • ब्रिटिश धोरणांचा प्रतिकार करण्याचे मध्यवर्ती धोरण म्हणजे परदेशी मालावर, विशेषतः मँचेस्टरच्या ब्रिटिश बनावटीच्या कापडावर आणि लिव्हरपूलच्या मिठावर बहिष्कार टाकणे, ज्याचे उद्दिष्ट वसाहती अर्थव्यवस्थेला खिळखिळे करणे होते. • या चळवळीने आत्मशक्तीवर (आत्मनिर्भरता) भर दिला, ज्यामुळे आयात केलेल्या ब्रिटिश उत्पादनांच्या जागी स्वदेशी कापड गिरण्या, साबण कारखाने आणि काडेपेटी कारखाने यांसारख्या विविध स्वदेशी उद्योगांची स्थापना झाली. • बिपिन चंद्र पाल, लाला लजपत राय आणि बाळ गंगाधर टिळक (लाल-बाल-पाल ही त्रिपुटी) यांसारख्या नेत्यांनी याचे जनआंदोलनात रूपांतर केले आणि नागरिकांना राष्ट्रीय अभिमान आणि प्रतिकाराचे प्रतीक म्हणून केवळ स्वदेशी वस्तू वापरण्यास प्रवृत्त केले. • हा केवळ आर्थिक लढा नव्हता तर सांस्कृतिक लढा देखील होता, ज्यामध्ये ब्रिटीश-नियंत्रित शैक्षणिक प्रणालींवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी राष्ट्रीय शिक्षण परिषदेसारख्या संस्थांद्वारे राष्ट्रीय शिक्षणाला प्रोत्साहन देण्यात आले. पूरक माहिती: • बंगालची फाळणी (१९०५): • ब्रिटीशांनी असा दावा केला की फाळणी ही प्रशासकीय सुविधेसाठी होती, परंतु प्रत्यक्षात ती जातीय दरी निर्माण करून भारतीय राष्ट्रीय चळवळ कमकुवत करण्यासाठी 'फोडा आणि राज्य करा' ही खेळी होती. • फाळणीचा दिवस, १६ ऑक्टोबर १९०५ हा शोक दिन म्हणून पाळला गेला, जेथे लोकांनी उपवास केला आणि एकता दर्शवण्यासाठी एकमेकांना राखी बांधली. • आर्थिक राष्ट्रवाद: • या चळवळीत प्रफुल्ल चंद्र राय यांनी स्थापन केलेल्या बंगाल केमिकल फार्मास्युटिकल वर्क्ससह अनेक प्रतिष्ठित स्वदेशी उद्योगांचा उदय झाला. • हातमाग कापडाची मागणी वाढली, ज्यामुळे ब्रिटिश औद्योगिक स्पर्धेमुळे उद्ध्वस्त झालेल्या पारंपारिक विणकाम उद्योगाला मोठी चालना मिळाली. • संकल्पना विश्लेषण: • लष्करी कवायती: अनुशीलन समितीसारखे गुप्त क्रांतिकारी गट उदयास आले असले, तरी मुख्य प्रवाहातील स्वदेशी चळवळीने आर्थिक आणि शैक्षणिक मवाळ प्रतिकारावर (passive resistance) लक्ष केंद्रित केले. • राजनैतिक परिषदा: हे मवाळांचे लक्ष होते, तर १९०५ नंतरची चळवळ जनआंदोलनाचा समावेश असलेल्या जहाल पद्धतींकडे वळली.
परीक्षेतील संभाव्य चूक / Exam Trap:

परीक्षेतील संभाव्य चूक: विद्यार्थी अनेकदा पर्याय 4 ('स्थानिक उद्योगांवर निर्बंध घालणाऱ्या वसाहतकालीन कारखाना कायद्यांना पाठिंबा देऊन.') आणि पर्याय 3 ('स्वदेशी उद्योगांना प्रोत्साहन देऊन आणि विदेशी उत्पादने नाकारून.') यामध्ये गोंधळात पडतात. प्रश्न नीट वाचून संकल्पनेतील सूक्ष्म भेद लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

स्मृती क्लृप्ती / Memory Booster & Mnemonic:

स्मृती क्लृप्ती: 'वर्ष 1905 = स्वदेशी उद्योगांना प्रोत्साहन देऊन आणि विदेशी उत्पादने नाकारून.'. आधुनिक भारताच्या व महाराष्ट्राच्या इतिहासात वर्ष 1905 च्या संदर्भात 'स्वदेशी उद्योगांना प्रोत्साहन देऊन आणि विदेशी उत्पादने नाकारून.' ही प्रमुख घटना / व्यक्तिमत्त्व लक्षात ठेवा.

पर्याय निर्मूलन पद्धत / Option Elimination Strategy:

🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination Strategy): • पर्याय 1 ('तरुणांना संघटित संरक्षणासाठी प्रशिक्षित करण्याकरिता लष्करी कवायतींचा अवलंब करून.'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'स्वदेशी उद्योगांना प्रोत्साहन देऊन आणि विदेशी उत्पादने नाकारून.' हे ठरते. • पर्याय 2 ('सशुल्क सवलतींवर वाटाघाटी करण्यासाठी राजनैतिक परिषदा स्थापन करून.'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'स्वदेशी उद्योगांना प्रोत्साहन देऊन आणि विदेशी उत्पादने नाकारून.' हे ठरते. • पर्याय 4 ('स्थानिक उद्योगांवर निर्बंध घालणाऱ्या वसाहतकालीन कारखाना कायद्यांना पाठिंबा देऊन.'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'स्वदेशी उद्योगांना प्रोत्साहन देऊन आणि विदेशी उत्पादने नाकारून.' हे ठरते. • निष्कर्ष: त्यामुळे उर्वरित पर्याय बाद होऊन अचूक उत्तर पर्याय 3 ('स्वदेशी उद्योगांना प्रोत्साहन देऊन आणि विदेशी उत्पादने नाकारून.') निश्चित होते.

मोफत ऑनलाइन चाचणी उपलब्ध

MPSC संयुक्त पूर्व परीक्षा गट-ब — १००-प्रश्न संपूर्ण सराव मॉक टेस्ट 05

हा प्रश्न आणि यासारखे सर्व संभाव्य प्रश्न प्रत्यक्ष परीक्षेसारख्या वेळेत सोडवून तुमची अचूकता तपासा.

ही टेस्ट आता सोडवा

संबंधित महत्त्वाचे सराव प्रश्न (Related Practice Questions):