MPSC Test Logo mpsctest.in
History Gandhian Era & Freedom Struggle (1919-1947) FMT-01
पडताळलेले उत्तर (Verified)
MPSC सराव प्रश्न:

स्वदेशी चळवळीसंदर्भात खालीलपैकी कोणती विधाने योग्य नाहीत?

Which of the following statements are NOT CORRECT with respect to the Swadeshi movement?

पर्याय (Options):
A

ब्रिटीश बंगालच्या विभाजनाच्या निर्णयाच्या विरोधात स्वदेशी चळवळीचे विभाजनविरोधी चळवळीचे मूळ आहे.

B

1905 नंतर बंगालमधील स्वदेशी चळवळीवर अतिरेक्यांनी वर्चस्व राखले.

C

महिलांचा सहभाग गैरहजर होता.

अचूक उत्तर (Official Answer)
D

भारतीय विद्यार्थ्यांच्या तांत्रिक शिक्षणासाठी बंगाल इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजीची स्थापना केली गेली

सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation): अचूक उत्तर: पर्याय (3)
योग्य उत्तर महिलांचा सहभाग गैरहजर होता. हे आहे. स्वदेशी चळवळ: • बंगालच्या फाळणीच्या ब्रिटीश निर्णयाच्या विरोधात सुरू झालेल्या विभाजनविरोधी चळवळीत स्वदेशी चळवळीची उत्पत्ती होती. म्हणून विधान 1 योग्य आहे. • बंगालचे विभाजन करण्याचा सरकारचा निर्णय डिसेंबर 1903 मध्ये जाहीर करण्यात आला. • फाळणीच्या योजनेमागील खरा हेतू म्हणजे भारतीय राष्ट्रवादाचे तंत्रज्ञान केंद्र बंगाल कमकुवत करण्याची ब्रिटिश इच्छा होती. • मुस्लिमांना लुबाडण्याचा प्रयत्न करीत त्यावेळी कर्झन या व्हिसायॉयने असा युक्तिवाद केला की डक्का नवीन मुस्लिम व्हाइसरो आणि राजांची राजधानी बनू शकेल . • अशा प्रकारे हे स्पष्ट होते की कॉंग्रेस आणि राष्ट्रीय चळवळीचा मुकाबला करण्यासाठी मुस्लिम जातीयवाद्यांना उभे करण्याचे सरकारचे त्यांचे जुन्या धोरण होते. • मध्यम आंदोलन (1903-05) : • या काळात नेतृत्व सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी, के.के.मित्रा आणि पृथ्वीशचंद्र रे यांच्यासारख्या पुरुषांनी पुरवले. • शासनाने केलेल्या याचिका, जाहीर सभा, स्मरणपत्रे आणि हिताबादी, संजीबानी आणि बेंगाली यासारख्या पत्रपत्रिकांद्वारे आणि प्रसारित केलेल्या प्रचारात या पद्धती स्वीकारल्या गेल्या. • बंगालच्या अन्यायकारक फाळणीची अंमलबजावणी होऊ नये म्हणून भारत आणि इंग्लंडमधील सुशिक्षित जनमताच्या माध्यमातून सरकारवर पुरेसे दबाव आणणे हे त्यांचे उद्दीष्ट होते. • दहशतवादी चळवळ : • 1905 नंतर बंगालमधील स्वदेशी चळवळीवर अतिरेक्यांनी वर्चस्व राखले. म्हणून विधान 2 योग्य आहे. • याची तीन कारणे होतीः • मध्यम-नेतृत्वात चळवळ निकाल देण्यास अयशस्वी झाली. • दोन्ही बेंगळांच्या सरकारांच्या फाळणीच्या डावपेचांनी राष्ट्रवादींना मंत्रमुग्ध केले होते; आणि • सरकारने दडपशाहीचा उपाय केला , ज्यात विद्यार्थ्यांवरील अत्याचाराचा समावेश होता - त्यापैकी बर्‍याच जणांना शारीरिक शिक्षा देण्यात आली; बांदे मातरम्च्या सार्वजनिक गाण्यावर बंदी; जाहीर सभांवर निर्बंध; स्वदेशी कामगारांना फिर्यादी आणि दीर्घ कारावास; अनेक शहरांमध्ये पोलिस आणि लोक यांच्यात संघर्ष; नेत्यांची अटक आणि हद्दपारी; आणि प्रेस स्वातंत्र्य दडपशाही. • चळवळीने संघर्ष केलेल्या अनेक प्रकारांपैकी हे होते: • परदेशी वस्तूंचा बहिष्कार: यात परदेशी कपड्यांचे बहिष्कार आणि सार्वजनिक जाळणे, परदेशी वस्तूंनी केलेले मिठ किंवा साखर यांचे बहिष्कार, परदेशी वस्तूंच्या देवाणघेवाणीने विवाहित विधी करण्यास पुजार्‍यांकडून नकार, परदेशातील कपडे धुण्यास नकार देणा .्यांना नकार असे. या निषेधाच्या प्रकारास व्यावहारिक आणि लोकप्रिय स्तरावर मोठ्या यश मिळाले. • सार्वजनिक सभा आणि मिरवणूक: हे जनसमुदाय एकत्रित करण्याच्या प्रमुख पद्धती आणि एकाच वेळी लोकप्रिय अभिव्यक्तीचे रूप म्हणून उदयास आले. • 'समिती'च्या स्वयंसेवकांची पिके: अश्विनीकुमार दत्ता (बार्सालमध्ये) च्या स्वदेश बंधब समितीसारख्या समित्यांनी मोठ्या प्रमाणावर जनसमूह निर्माण करण्याची एक लोकप्रिय आणि शक्तिशाली पद्धत म्हणून उदयास आले. • पारंपारिक लोकप्रिय सण आणि जेवणांचा कल्पनात्मक उपयोगः अशा प्रसंगांना लोकांपर्यंत पोहोचण्यासाठी आणि राजकीय संदेश पोहोचविण्याच्या उद्देशाने विचार केला जाऊ लागला. उदाहरणार्थ, टिळकांचा गणपती आणि शिवाजी सण हे केवळ पश्चिम भारतातच नव्हे तर बंगालमध्येही स्वदेशी प्रचाराचे माध्यम बनले. बंगालमध्येही पारंपारिक लोक नाट्यगृहे या उद्देशाने वापरली जात होती. • आत्मनिर्भरता किंवा आत्मशक्ती यावर जोर देण्यात आला आहे: याने राष्ट्रीय सन्मान, सन्मान आणि आत्मविश्वास आणि गावांचा सामाजिक व आर्थिक पुनर्जन्म यावर पुन्हा जोर दिला. व्यावहारिक भाषेत यामध्ये सामाजिक सुधारणांचा समावेश आहे आणि जातीय अत्याचार, लवकर विवाह, दहेज प्रथा, मद्यपान इत्यादीविरूद्ध मोहिमे समाविष्ट आहेत. • स्वदेशी किंवा राष्ट्रीय शिक्षणाचा कार्यक्रम: टागोरांच्या शांतिनिकेतनने प्रेरित बंगाल नॅशनल कोलाज हे अरबिंदो घोष यांचे प्रमुख म्हणून नेमले गेले. लवकरच देशाच्या विविध भागात राष्ट्रीय शाळा व महाविद्यालये वाढली. 15 ऑगस्ट, 1906 रोजी, राष्ट्रीय शैक्षणिक संस्था - साहित्यिक, वैज्ञानिक आणि तांत्रिक अशी राष्ट्रीय प्रणाली व राष्ट्रीय नियंत्रणात शिक्षण व्यवस्था आयोजित करण्यासाठी राष्ट्रीय शैक्षणिक परिषद स्थापन केली गेली. भाषेच्या माध्यमातून शिक्षण दिले जायचे. तांत्रिक शिक्षणासाठी बंगाल इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजीची स्थापना केली गेली आणि विद्यार्थ्यांना प्रगत शिक्षणासाठी जपानमध्ये पाठविण्यासाठी निधी उभारला. म्हणून विधान 4 योग्य आहे. • स्वदेशी किंवा देशी उद्योग: स्वदेशी टेक्सटाईल गिरणी, साबण आणि मॅच फॅक्टरी, टॅनरी, बँका, विमा कंपन्या, दुकाने इत्यादींच्या स्थापनेतही स्वदेशी भावना व्यक्त केली गेली. हे उद्योग व्यवसायातील कुशलतेपेक्षा देशभक्तीच्या आवेशांवर अधिक आधारित होते. • मोठ्या प्रमाणात सहभाग: • विद्यार्थी मोठ्या संख्येने स्वदेशीचा प्रचार आणि सराव करण्यासाठी बाहेर आले आणि परदेशी वस्तू विकणाऱ्या दुकानांच्या तिकिटाचे आयोजन करण्यास पुढाकार घेण्यास पुढे आले. • पोलिसांनी विद्यार्थ्यांविषयी दडपशाहीचा दृष्टीकोन स्वीकारला. • ज्या विद्यार्थ्यांनी या आंदोलनात भाग घेतला त्या शाळा आणि महाविद्यालये त्यांना अनादर करून किंवा अनुदान व सुविधा थांबवून दंड आकारला जायचा. • ज्या विद्यार्थ्यांना सहभागासाठी दोषी ठरवले गेले होते त्यांना सरकारी नोकरी किंवा सरकारी शिष्यवृत्तीसाठी अपात्र ठरविण्यात आले होते आणि त्यांच्यावर दंड, हद्दपार, अटक, शिष्यवृत्ती इत्यादींवर शिस्तभंगाची कारवाई केली जावी. • पारंपारिकपणे गृहकेंद्रित महिला, विशेषत: शहरी मध्यमवर्गीय महिलांनी मिरवणुका आणि चित्रीकरणामध्ये सक्रिय सहभाग घेतला. म्हणून विधान 3 अयोग्य आहे. • आतापासून ते राष्ट्रीय चळवळीत महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावणार होते. • काही मुस्लिमांनी सहभाग घेतला - बॅरिस्टर अब्दुल रसूल, लियाकत हुसेन, गुझानवी, मौलाना आझाद (क्रांतिकारक दहशतवादी संघटनांपैकी एकामध्ये सामील झाले) पण उच्च व मध्यमवर्गीय मुस्लिम बहुतेक दूर राहिले किंवा डक्काच्या नवाब सलीमुल्ला यांच्या नेतृत्वात त्यांनी पाठिंबा दर्शविला. त्यामुळे त्यांना मुस्लिम बहुल पूर्व बंगाल मिळेल या वतीने विभाजन.
परीक्षेतील संभाव्य चूक / Exam Trap:

परीक्षेतील संभाव्य चूक: प्रश्नात 'नाही / अयोग्य' असा नकारात्मक शब्द विचारला आहे. अनेक विद्यार्थी घाईत सकारात्मक विधान समजून चुकीचा पर्याय निवडतात. येथे 'महिलांचा सहभाग गैरहजर होता.' हे अचूक उत्तर आहे.

स्मृती क्लृप्ती / Memory Booster & Mnemonic:

स्मृती क्लृप्ती: 'वर्ष 1903 = महिलांचा सहभाग गैरहजर होता.'. आधुनिक भारताच्या व महाराष्ट्राच्या इतिहासात वर्ष 1903 च्या संदर्भात 'महिलांचा सहभाग गैरहजर होता.' ही प्रमुख घटना / व्यक्तिमत्त्व लक्षात ठेवा.

पर्याय निर्मूलन पद्धत / Option Elimination Strategy:

🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination Strategy): • पर्याय 1 ('ब्रिटीश बंगालच्या विभाजनाच्या निर्णयाच्या विरोधात स्वदेशी चळवळीचे विभाजनविरोधी चळवळीचे मूळ आहे.'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'महिलांचा सहभाग गैरहजर होता.' हे ठरते. • पर्याय 2 ('1905 नंतर बंगालमधील स्वदेशी चळवळीवर अतिरेक्यांनी वर्चस्व राखले.'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'महिलांचा सहभाग गैरहजर होता.' हे ठरते. • पर्याय 4 ('भारतीय विद्यार्थ्यांच्या तांत्रिक शिक्षणासाठी बंगाल इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजीची स्थापना केली गेली'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'महिलांचा सहभाग गैरहजर होता.' हे ठरते. • निष्कर्ष: त्यामुळे उर्वरित पर्याय बाद होऊन अचूक उत्तर पर्याय 3 ('महिलांचा सहभाग गैरहजर होता.') निश्चित होते.

मोफत ऑनलाइन चाचणी उपलब्ध

MPSC संयुक्त पूर्व परीक्षा गट-ब — १००-प्रश्न संपूर्ण सराव मॉक टेस्ट 04

हा प्रश्न आणि यासारखे सर्व संभाव्य प्रश्न प्रत्यक्ष परीक्षेसारख्या वेळेत सोडवून तुमची अचूकता तपासा.

ही टेस्ट आता सोडवा

संबंधित महत्त्वाचे सराव प्रश्न (Related Practice Questions):