MPSC Test Logo mpsctest.in
Geography Minerals, Energy & Industrial Resources FMT-01
पडताळलेले उत्तर (Verified)
MPSC सराव प्रश्न:

भारतातील खनिज संसाधनांच्या संदर्भात, "CBM" चा प्रामुख्याने अर्थ काय आहे?

With respect to mineral resources in India, what does "CBM" mainly stand for?

पर्याय (Options):
A

कोल बेड मिथेन (Coal Bed Methane)

अचूक उत्तर (Official Answer)
B

कॉपर बेअरिंग मिनरल (Copper Bearing Mineral)

C

क्रूड बायोफ्यूल मिक्सर (Crude Biofuel Mixture)

D

कंप्रेस्ड बॉक्साइट मटेरियल (Compressed Bauxite Material)

सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation): अचूक उत्तर: पर्याय (1)
योग्य उत्तर कोल बेड मिथेन (Coal Bed Methane) आहे. स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे: • कोल बेड मिथेन (CBM) हा नैसर्गिक वायूचा एक प्रकार आहे जो कोळशाच्या थरांमधून किंवा कोळशाच्या साठ्यातून काढला जातो, जिथे तो अधिशोषण (adsorption) नावाच्या प्रक्रियेद्वारे धरून ठेवला जातो. • हे एक अपारंपरिक ऊर्जा संसाधन म्हणून वर्गीकृत आहे कारण हा वायू वाळूच्या खडकासारख्या पारंपारिक जलाशयाच्या खडकांच्या पोकळीत साठवला जाण्याऐवजी स्वतः खडकात (कोळशात) साठवला जातो. • भारतात मोठ्या प्रमाणात असलेल्या गोंडवाना कोळशाच्या साठ्यांमुळे CBM उत्पादनासाठी लक्षणीय क्षमता आहे, जे प्रामुख्याने देशाच्या पूर्व आणि मध्य भागात आहेत. • पेट्रोलियम आणि नैसर्गिक वायू मंत्रालयांतर्गत असलेले डायरेक्टोरेट जनरल ऑफ हायड्रोकार्बन्स (DGH) भारतातील CBM च्या संशोधन आणि व्यावसायिक उत्पादनाचे नियमन आणि नियंत्रण करते. पूरक माहिती: • भारतातील भौगोलिक वितरण: • झारखंड, पश्चिम बंगाल, छत्तीसगड, मध्य प्रदेश आणि राजस्थान या राज्यांमध्ये महत्त्वपूर्ण CBM ब्लॉक्स ओळखले गेले आहेत. • पश्चिम बंगालमधील राणीगंज कोळसा क्षेत्र आणि झारखंडमधील झरिया कोळसा क्षेत्र ही CBM च्या उपक्रमांसाठी सर्वात प्रमुख क्षेत्रांपैकी आहेत. • रचना आणि निष्कर्ष काढणे (Extraction): • CBM ची रचना प्रामुख्याने मिथेन (CH_(4)) ने बनलेली असते, ज्याची शुद्धता साधारणपणे 90 टक्क्यांपेक्षा जास्त असते, ज्यामुळे ते एक स्वच्छ जळणारे इंधन (clean-burning fuel) बनते. • निष्कर्षणामध्ये कोळशाच्या थरात विहीर खोदणे आणि हायड्रोस्टॅटिक दाब कमी करण्यासाठी फॉर्मेशन वॉटर बाहेर उपसणे समाविष्ट असते, ज्यामुळे वायू मोकळा होतो. • आर्थिक आणि सुरक्षिततेचे फायदे: • CBM चा वापर केल्याने कोळसा खाणकाम सुरू होण्यापूर्वी वायू आधीच बाहेर काढून घेतल्यामुळे भूमिगत कोळसा खाणींमध्ये होणाऱ्या स्फोटांचा धोका कमी होतो. • हे खत कारखाने, वीज निर्मिती आणि वाहतूक क्षेत्रासाठी कंप्रेस्ड नॅचरल गॅस (CNG) म्हणून एक महत्त्वाचा कच्चा माल म्हणून काम करते.
परीक्षेतील संभाव्य चूक / Exam Trap:

परीक्षेतील संभाव्य चूक: विद्यार्थी अनेकदा पर्याय 2 ('कॉपर बेअरिंग मिनरल (Copper Bearing Mineral)') आणि पर्याय 1 ('कोल बेड मिथेन (Coal Bed Methane)') यामध्ये गोंधळात पडतात. प्रश्न नीट वाचून संकल्पनेतील सूक्ष्म भेद लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

स्मृती क्लृप्ती / Memory Booster & Mnemonic:

नकाशा क्लृप्ती: स्थान व वैशिष्ट्ये — 'कोल बेड मिथेन (Coal Bed Methane)'. महाराष्ट्राच्या व भारताच्या प्राकृतिक रचनेमध्ये Minerals, Energy & Industrial Resourcesसाठी 'कोल बेड मिथेन (Coal Bed Methane)' हे अचूक स्थान/वैशिष्ट्य लक्षात ठेवा.

पर्याय निर्मूलन पद्धत / Option Elimination Strategy:

🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination Strategy): • पर्याय 2 ('कॉपर बेअरिंग मिनरल (Copper Bearing Mineral)'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'कोल बेड मिथेन (Coal Bed Methane)' हे ठरते. • पर्याय 3 ('क्रूड बायोफ्यूल मिक्सर (Crude Biofuel Mixture)'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'कोल बेड मिथेन (Coal Bed Methane)' हे ठरते. • पर्याय 4 ('कंप्रेस्ड बॉक्साइट मटेरियल (Compressed Bauxite Material)'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'कोल बेड मिथेन (Coal Bed Methane)' हे ठरते. • निष्कर्ष: त्यामुळे उर्वरित पर्याय बाद होऊन अचूक उत्तर पर्याय 1 ('कोल बेड मिथेन (Coal Bed Methane)') निश्चित होते.

मोफत ऑनलाइन चाचणी उपलब्ध

MPSC संयुक्त पूर्व परीक्षा गट-ब — १००-प्रश्न संपूर्ण सराव मॉक टेस्ट 06

हा प्रश्न आणि यासारखे सर्व संभाव्य प्रश्न प्रत्यक्ष परीक्षेसारख्या वेळेत सोडवून तुमची अचूकता तपासा.

ही टेस्ट आता सोडवा

संबंधित महत्त्वाचे सराव प्रश्न (Related Practice Questions):