सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (1)
योग्य उत्तर कोल बेड मिथेन (Coal Bed Methane) आहे.
स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे:
• कोल बेड मिथेन (CBM) हा नैसर्गिक वायूचा एक प्रकार आहे जो कोळशाच्या थरांमधून किंवा कोळशाच्या साठ्यातून काढला जातो, जिथे तो अधिशोषण (adsorption) नावाच्या प्रक्रियेद्वारे धरून ठेवला जातो.
• हे एक अपारंपरिक ऊर्जा संसाधन म्हणून वर्गीकृत आहे कारण हा वायू वाळूच्या खडकासारख्या पारंपारिक जलाशयाच्या खडकांच्या पोकळीत साठवला जाण्याऐवजी स्वतः खडकात (कोळशात) साठवला जातो.
• भारतात मोठ्या प्रमाणात असलेल्या गोंडवाना कोळशाच्या साठ्यांमुळे CBM उत्पादनासाठी लक्षणीय क्षमता आहे, जे प्रामुख्याने देशाच्या पूर्व आणि मध्य भागात आहेत.
• पेट्रोलियम आणि नैसर्गिक वायू मंत्रालयांतर्गत असलेले डायरेक्टोरेट जनरल ऑफ हायड्रोकार्बन्स (DGH) भारतातील CBM च्या संशोधन आणि व्यावसायिक उत्पादनाचे नियमन आणि नियंत्रण करते.
पूरक माहिती:
• भारतातील भौगोलिक वितरण:
• झारखंड, पश्चिम बंगाल, छत्तीसगड, मध्य प्रदेश आणि राजस्थान या राज्यांमध्ये महत्त्वपूर्ण CBM ब्लॉक्स ओळखले गेले आहेत.
• पश्चिम बंगालमधील राणीगंज कोळसा क्षेत्र आणि झारखंडमधील झरिया कोळसा क्षेत्र ही CBM च्या उपक्रमांसाठी सर्वात प्रमुख क्षेत्रांपैकी आहेत.
• रचना आणि निष्कर्ष काढणे (Extraction):
• CBM ची रचना प्रामुख्याने मिथेन (CH_(4)) ने बनलेली असते, ज्याची शुद्धता साधारणपणे 90 टक्क्यांपेक्षा जास्त असते, ज्यामुळे ते एक स्वच्छ जळणारे इंधन (clean-burning fuel) बनते.
• निष्कर्षणामध्ये कोळशाच्या थरात विहीर खोदणे आणि हायड्रोस्टॅटिक दाब कमी करण्यासाठी फॉर्मेशन वॉटर बाहेर उपसणे समाविष्ट असते, ज्यामुळे वायू मोकळा होतो.
• आर्थिक आणि सुरक्षिततेचे फायदे:
• CBM चा वापर केल्याने कोळसा खाणकाम सुरू होण्यापूर्वी वायू आधीच बाहेर काढून घेतल्यामुळे भूमिगत कोळसा खाणींमध्ये होणाऱ्या स्फोटांचा धोका कमी होतो.
• हे खत कारखाने, वीज निर्मिती आणि वाहतूक क्षेत्रासाठी कंप्रेस्ड नॅचरल गॅस (CNG) म्हणून एक महत्त्वाचा कच्चा माल म्हणून काम करते.
The correct answer is Coal Bed Methane.
Explanation & Key Takeaways:
• Coal Bed Methane (CBM) is a form of natural gas extracted from coal beds or coal seams, where it is held by a process known as adsorption.
• It is classified as an unconventional energy resource because the gas is stored within the rock (coal) itself rather than in the pore spaces of traditional reservoir rocks like sandstone.
• India has significant potential for CBM production due to its massive Gondwana coal reserves, which are primarily located in the eastern and central parts of the country.
• The Directorate General of Hydrocarbons (DGH) under the Ministry of Petroleum and Natural Gas regulates and monitors the exploration and commercial production of CBM in India.
Related Concepts:
• Geographical Distribution in India:
• Significant CBM blocks are identified in states like Jharkhand, West Bengal, Chhattisgarh, Madhya Pradesh, and Rajasthan.
• The Raniganj coalfield in West Bengal and the Jharia coalfield in Jharkhand are among the most prominent areas for CBM activity.
• Composition and Extraction:
• CBM is composed primarily of Methane (CH_(4)), typically exceeding 90 percent purity, making it a clean-burning fuel.
• Extraction involves drilling a well into the coal seam and pumping out formation water to reduce the hydrostatic pressure, which triggers the release of the gas.
• Economic and Safety Benefits:
• Utilizing CBM reduces the risk of explosions in underground coal mines by pre-draining the gas before mining begins.
• It serves as an important feedstock for fertilizer plants, power generation, and as Compressed Natural Gas (CNG) for the transport sector.
परीक्षेतील संभाव्य चूक: विद्यार्थी अनेकदा पर्याय 2 ('कॉपर बेअरिंग मिनरल (Copper Bearing Mineral)') आणि पर्याय 1 ('कोल बेड मिथेन (Coal Bed Methane)') यामध्ये गोंधळात पडतात. प्रश्न नीट वाचून संकल्पनेतील सूक्ष्म भेद लक्षात घेणे आवश्यक आहे.
Exam Trap: Candidates frequently confuse Option 2 ('Copper Bearing Mineral') with Option 1 ('Coal Bed Methane'). Distinguish the exact context before marking.
नकाशा क्लृप्ती: स्थान व वैशिष्ट्ये — 'कोल बेड मिथेन (Coal Bed Methane)'. महाराष्ट्राच्या व भारताच्या प्राकृतिक रचनेमध्ये Minerals, Energy & Industrial Resourcesसाठी 'कोल बेड मिथेन (Coal Bed Methane)' हे अचूक स्थान/वैशिष्ट्य लक्षात ठेवा.
Map Trick: Landmark & Location — 'Coal Bed Methane'. Anchor Minerals, Energy & Industrial Resources directly to 'Coal Bed Methane'.
🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination Strategy):
• पर्याय 2 ('कॉपर बेअरिंग मिनरल (Copper Bearing Mineral)'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'कोल बेड मिथेन (Coal Bed Methane)' हे ठरते.
• पर्याय 3 ('क्रूड बायोफ्यूल मिक्सर (Crude Biofuel Mixture)'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'कोल बेड मिथेन (Coal Bed Methane)' हे ठरते.
• पर्याय 4 ('कंप्रेस्ड बॉक्साइट मटेरियल (Compressed Bauxite Material)'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'कोल बेड मिथेन (Coal Bed Methane)' हे ठरते.
• निष्कर्ष: त्यामुळे उर्वरित पर्याय बाद होऊन अचूक उत्तर पर्याय 1 ('कोल बेड मिथेन (Coal Bed Methane)') निश्चित होते.
🎯 Option Elimination Strategy:
• Option 2 ('Copper Bearing Mineral'): Incorrect. As per official verified records, 'Coal Bed Methane' is the valid fact.
• Option 3 ('Crude Biofuel Mixture'): Incorrect. As per official verified records, 'Coal Bed Methane' is the valid fact.
• Option 4 ('Compressed Bauxite Material'): Incorrect. As per official verified records, 'Coal Bed Methane' is the valid fact.
• Conclusion: Hence, eliminating incorrect options leads to Option 1 ('Coal Bed Methane').