१. धार्मिक व भौगोलिक संकल्पना : ज्योतिर्लिंगे ही भगवान शिवाची बारा प्रमुख पवित्र स्थाने मानली जातात. महाराष्ट्रात बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी तीन ज्योतिर्लिंगे आहेत. ती म्हणजे घृष्णेश्वर, भीमाशंकर आणि त्र्यंबकेश्वर. ओंकारेश्वर ज्योतिर्लिंग मध्य प्रदेशातील खांडवा जिल्ह्यात, नर्मदा नदीच्या काठावरील मांधाता बेटावर स्थित आहे. त्यामुळे ते महाराष्ट्रात नाही. २. ऐतिहासिक व सांस्कृतिक संदर्भ : घृष्णेश्वर मंदिर छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यातील वेरूळ येथे आहे. अहिल्याबाई होळकर यांनी या मंदिराच्या पुनर्बांधणी व जीर्णोद्धारात महत्त्वाची भूमिका बजावली. भीमाशंकर ज्योतिर्लिंग पुणे जिल्ह्यातील सह्याद्री पर्वतरांगांमध्ये आहे. त्र्यंबकेश्वर ज्योतिर्लिंग नाशिक जिल्ह्यात ब्रह्मगिरी पर्वताच्या पायथ्याशी स्थित आहे. ३. महत्त्वाची स्थाने व संदर्भ : ओंकारेश्वर हे