सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (1)
📌 सविस्तर स्पष्टीकरण व मुख्य तरतुदी:
• भारतीय संविधानाचे कलम 72, भारताच्या राष्ट्रपतींना कोणत्याही व्यक्तीच्या शिक्षेस दया, स्थगित, सवलत किंवा कमी करण्याचा किंवा निलंबित, माफ करण्याचा किंवा शिक्षेचे स्वरूप बदलण्याचा अधिकार देते:
• केंद्रीय कायद्याविरुद्धच्या कोणत्याही गुन्ह्यासाठी दोषी ठरवलेली व्यक्ती,
• फाशीची शिक्षा झालेली असल्यास,
• लष्करी न्यायालयाशी (कोर्ट-मार्शलशी) संबंधित शिक्षेच्या बाबतीत.
• विधान I: योग्य
• राष्ट्रपतींना कलम 72 अंतर्गत हा अधिकार असला तरी, तो निरपेक्ष नाही.
• सर्वोच्च न्यायालयाने विविध निर्णयांनुसार (विशेषतः एपुरू सुधाकर वि. आंध्रप्रदेश सरकार, 2006) निर्णय दिला आहे की, राष्ट्रपतींचा निर्णय न्यायालयीन पुनर्विलोकनास पात्र आहे (कलम 32 किंवा 226 अंतर्गत), मर्यादित कारणांवर आधारित, जसे की:
• मनमानी किंवा दुर्भावनापूर्ण घेतलेला निर्णय,
• असंबद्ध बाबींचा विचार,
• विचार न करता घेतलेला निर्णय.
• विधान II: अयोग्य
• घटनात्मक तरतुदी आणि मारू राम वि. भारत सरकार संघ (1980) आणि केहर सिंग वि. भारत सरकार (1989) मधील अर्थान्वयानुसार:
• राष्ट्रपतींवर मंत्रिमंडळाचा सल्ला (म्हणजेच केंद्र सरकार) बंधनकारक असेल. म्हणून, विधान 2 अयोग्य आहे.
• राष्ट्रपती हा अधिकार स्वतंत्रपणे वापरू शकत नाहीत.
💡 स्मृती क्लृप्ती (Memory Booster / Trick):
• स्मृती सूत्र: 'कलम 72 → केवळ I'. भारतीय राज्यघटनेत कलम 72 चा संबंध थेट 'केवळ I' या तरतुदीशी जोडलेला आहे. परीक्षेसाठी ही जोडी कायम ध्यानात ठेवा.
🗺️ मेमरी मॅप / संकल्पना नकाशा (Memory Map):
• संकल्पना नकाशा: Central Government ➔ मुख्य घटक / तरतूद ➔ 'केवळ I' ➔ आयोगाच्या परीक्षा निकषांनुसार थेट परस्परसंबंध.
⚠️ परीक्षेतील संभाव्य चूक (Exam Trap):
• परीक्षेतील संभाव्य चूक: विद्यार्थी अनेकदा पर्याय 2 ('केवळ II') आणि पर्याय 1 ('केवळ I') यामध्ये गोंधळात पडतात. प्रश्न नीट वाचून संकल्पनेतील सूक्ष्म भेद लक्षात घेणे आवश्यक आहे.
🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination):
• 🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination Strategy):
• पर्याय 2 ('केवळ II'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'केवळ I' हे ठरते.
• पर्याय 3 ('I आणि II दोन्ही'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'केवळ I' हे ठरते.
• पर्याय 4 ('I किंवा II कोणतेही नाही'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'केवळ I' हे ठरते.
• निष्कर्ष: त्यामुळे उर्वरित पर्याय बाद होऊन अचूक उत्तर पर्याय 1 ('केवळ I') निश्चित होते.
📌 Detailed Analysis & Key Provisions:
• Article 72 of the Indian Constitution grants the President of India the power to grant pardons, reprieves, respites or remissions of punishment, or to suspend, remit or commute the sentence of any person:
• Convicted of any offence against a Union law,
• In cases of death sentences,
• In matters involving court-martial.
• Statement I: Correct
• While the President enjoys this power under Article 72, it is not absolute.
• The Supreme Court in various judgments (notably Epuru Sudhakar v. Government of Andhra Pradesh, 2006) has ruled that the President’s decision can be judicially reviewed under Article 32 or 226 on limited grounds such as:
• Arbitrary or mala fide decision,
• Irrelevant considerations,
• Non-application of mind.
• Statement II: Incorrect
• As per the constitutional scheme and interpretation in Maru Ram v. Union of India (1980) and Kehar Singh v. Union of India (1989):
• The President is bound by the advice of the Council of Ministers (i.e., the Central Government). Hence statement 2 is incorrect
• The President cannot exercise this power independently.
💡 Memory Booster / Shortcut Trick:
• Mnemonic: 'Article 72 → I only'. Associate Article 72 directly with 'I only'. Remember this core constitutional pairing.
🗺️ Memory Map / Concept Flow:
• Concept Flow: Central Government ➔ Core Anchor ➔ 'I only' ➔ Commission-Standard Exam Association.
⚠️ Exam Trap:
• Exam Trap: Candidates frequently confuse Option 2 ('II only') with Option 1 ('I only'). Distinguish the exact context before marking.
🎯 Option Elimination:
• 🎯 Option Elimination Strategy:
• Option 2 ('II only'): Incorrect. As per official verified records, 'I only' is the valid fact.
• Option 3 ('Both I and II'): Incorrect. As per official verified records, 'I only' is the valid fact.
• Option 4 ('Neither I nor II'): Incorrect. As per official verified records, 'I only' is the valid fact.
• Conclusion: Hence, eliminating incorrect options leads to Option 1 ('I only').
परीक्षेतील संभाव्य चूक: विद्यार्थी अनेकदा पर्याय 2 ('केवळ II') आणि पर्याय 1 ('केवळ I') यामध्ये गोंधळात पडतात. प्रश्न नीट वाचून संकल्पनेतील सूक्ष्म भेद लक्षात घेणे आवश्यक आहे.
Exam Trap: Candidates frequently confuse Option 2 ('II only') with Option 1 ('I only'). Distinguish the exact context before marking.
स्मृती सूत्र: 'कलम 72 → केवळ I'. भारतीय राज्यघटनेत कलम 72 चा संबंध थेट 'केवळ I' या तरतुदीशी जोडलेला आहे. परीक्षेसाठी ही जोडी कायम ध्यानात ठेवा.
Mnemonic: 'Article 72 → I only'. Associate Article 72 directly with 'I only'. Remember this core constitutional pairing.
🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination Strategy):
• पर्याय 2 ('केवळ II'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'केवळ I' हे ठरते.
• पर्याय 3 ('I आणि II दोन्ही'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'केवळ I' हे ठरते.
• पर्याय 4 ('I किंवा II कोणतेही नाही'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'केवळ I' हे ठरते.
• निष्कर्ष: त्यामुळे उर्वरित पर्याय बाद होऊन अचूक उत्तर पर्याय 1 ('केवळ I') निश्चित होते.
🎯 Option Elimination Strategy:
• Option 2 ('II only'): Incorrect. As per official verified records, 'I only' is the valid fact.
• Option 3 ('Both I and II'): Incorrect. As per official verified records, 'I only' is the valid fact.
• Option 4 ('Neither I nor II'): Incorrect. As per official verified records, 'I only' is the valid fact.
• Conclusion: Hence, eliminating incorrect options leads to Option 1 ('I only').
