सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (2)
• In News
• भारताच्या निव्वळ-शून्य मार्गाला मदत करण्यासाठी CCUS साठी अर्थसंकल्पीय मदतीची घोषणा करण्यात आली आहे, विशेषत: कठीण क्षेत्रांसाठी, जरी तंत्र-आर्थिक व्यवहार्यता आणि पायाभूत सुविधांच्या तयारीमुळे प्रमाण वाढवणे अजूनही मर्यादित आहे.
📌 सविस्तर स्पष्टीकरण व मुख्य तरतुदी:
• ज्या क्षेत्रांमध्ये प्रक्रिया उत्सर्जन टाळता येत नाही (उदा. सिमेंट कॅल्सीनेशन, स्टील उत्पादन), अशा क्षेत्रांमध्ये निव्वळ-शून्यासाठी CCUS आवश्यक आहे, जिथे केवळ विद्युतीकरण किंवा इंधन बदल उत्सर्जन कमी करू शकत नाही. म्हणून, विधान I बरोबर आहे.
• CCUS वातावरणात सोडण्यापूर्वी कॅल्सीनेशन दरम्यान उत्सर्जित होणारा CO₂ शोषून घेऊ शकते, सिमेंटमधील प्रक्रिया उत्सर्जनाला थेट संबोधित करते. म्हणून, विधान II बरोबर आहे.
• CCUS ची हवामान परिणामकारकता टिकाऊ स्टोरेज आणि कॅप्चर-वाहतूक-उपयोग साखळीतील कमी जीवनचक्र उत्सर्जनावर अवलंबून असते, ज्यामुळे हे स्पष्ट होते की CCUS कठीण क्षेत्रांमध्ये निव्वळ-शून्यासाठी का आवश्यक आहे. म्हणून, विधान III बरोबर आहे आणि ते विधान I चे स्पष्टीकरण देते.
📚 संबंधित महत्त्वाचे घटक व संदर्भ (परीक्षेसाठी पूरक माहिती):
• जेव्हा बायोमास पुरवठा साखळी टिकाऊ असते आणि स्टोरेजची कायमस्वरूपी खात्री दिली जाते तेव्हा BECCS निव्वळ-नकारात्मक उत्सर्जन सक्षम करू शकते.
• गळतीचा धोका व्यवस्थापित करण्यासाठी भूगर्भीय स्टोरेजसाठी देखरेख, पडताळणी आणि दायित्व फ्रेमवर्क आवश्यक आहे.
• CCUS मध्ये ऊर्जा दंड आहे आणि कमी कार्बन ऊर्जेद्वारे समर्थित नसल्यास औद्योगिक उत्पादनाचा खर्च वाढू शकतो.
• CO₂ च्या उपयोजनामुळे बहुतेक वेळा पुनर्उत्सर्जन होते, जोपर्यंत कार्बन खनिजांमध्ये रूपांतरित होत नाही किंवा दीर्घकाळ टिकणाऱ्या सामग्रीमध्ये बंद होत नाही.
💡 स्मृती क्लृप्ती (Memory Booster / Trick):
• स्मृती क्लृप्ती: ३-घटक सूत्र (घटक + स्थान + परिणाम) — 'विधान II आणि विधान III दोन्ही बरोबर आहेत, परंतु त्यापैकी फक्त एकच विधान I चे स्पष्टीकरण देते.'. Environmentमध्ये हा मुख्य कीवर्ड लक्षात ठेवा.
🗺️ मेमरी मॅप / संकल्पना नकाशा (Memory Map):
• संकल्पना नकाशा: Environment ➔ मुख्य घटक / तरतूद ➔ 'विधान II आणि विधान III दोन्ही बरोबर आहेत, परंतु त्यापैकी फक्त एकच विधान I चे स्पष्टीकरण देते.' ➔ आयोगाच्या परीक्षा निकषांनुसार थेट परस्परसंबंध.
⚠️ परीक्षेतील संभाव्य चूक (Exam Trap):
• परीक्षेतील संभाव्य चूक: प्रश्नात 'नाही / अयोग्य' असा नकारात्मक शब्द विचारला आहे. अनेक विद्यार्थी घाईत सकारात्मक विधान समजून चुकीचा पर्याय निवडतात. येथे 'विधान II आणि विधान III दोन्ही बरोबर आहेत, परंतु त्यापैकी फक्त एकच विधान I चे स्पष्टीकरण देते.' हे अचूक उत्तर आहे.
🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination):
• 🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination Strategy):
• पर्याय 1 ('विधान II आणि विधान III दोन्ही बरोबर आहेत आणि दोन्ही विधान I चे स्पष्टीकरण देतात.'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'विधान II आणि विधान III दोन्ही बरोबर आहेत, परंतु त्यापैकी फक्त एकच विधान I चे स्पष्टीकरण देते.' हे ठरते.
• पर्याय 3 ('विधान II आणि III पैकी फक्त एकच विधान बरोबर आहे आणि ते विधान I चे स्पष्टीकरण देते.'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'विधान II आणि विधान III दोन्ही बरोबर आहेत, परंतु त्यापैकी फक्त एकच विधान I चे स्पष्टीकरण देते.' हे ठरते.
• पर्याय 4 ('विधान II आणि विधान III दोन्ही बरोबर नाहीत.'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'विधान II आणि विधान III दोन्ही बरोबर आहेत, परंतु त्यापैकी फक्त एकच विधान I चे स्पष्टीकरण देते.' हे ठरते.
• निष्कर्ष: त्यामुळे उर्वरित पर्याय बाद होऊन अचूक उत्तर पर्याय 2 ('विधान II आणि विधान III दोन्ही बरोबर आहेत, परंतु त्यापैकी फक्त एकच विधान I चे स्पष्टीकरण देते.') निश्चित होते.
• In News
• Budgetary support for CCUS has been announced to aid India’s net-zero pathway, especially for hard-to-abate sectors, though scaling remains constrained by techno-economic feasibility and infrastructure readiness.
📌 Detailed Analysis & Key Provisions:
• CCUS is indispensable for net-zero in sectors with unavoidable process emissions (e.g., cement calcination, steelmaking), where electrification or fuel switching alone cannot eliminate emissions. Hence, Statement I is correct.
• CCUS can capture CO₂ released during calcination before atmospheric release, directly addressing process emissions in cement. Hence, Statement II is correct.
• The climate effectiveness of CCUS depends on durable storage and low lifecycle emissions across the capture–transport–utilisation chain, which explains why CCUS is indispensable for net-zero in hard-to-abate sectors. Hence, Statement III is correct, and it explains Statement I.
📚 Related Exam Facts & Comparative Overview:
• BECCS can enable net-negative emissions when biomass supply chains are sustainable and storage permanence is ensured.
• Geological storage requires monitoring, verification, and liability frameworks to manage leakage risks.
• CCUS has an energy penalty and may increase the cost of industrial production unless supported by low-carbon power.
• CO₂ utilisation often results in re-emissions unless carbon is mineralised or locked in long-lived materials.
💡 Memory Booster / Shortcut Trick:
• Key Fact Anchor: Focus on 'Both Statement II and Statement III are correct, but only one of them explains Statement I.' as the core identifier for Environment.
🗺️ Memory Map / Concept Flow:
• Concept Flow: Environment ➔ Core Anchor ➔ 'Both Statement II and Statement III are correct, but only one of them explains Statement I.' ➔ Commission-Standard Exam Association.
⚠️ Exam Trap:
• Exam Trap: The question contains a negative constraint ('NOT' / 'INCORRECT'). Candidates often rush and mark a true statement instead of identifying 'Both Statement II and Statement III are correct, but only one of them explains Statement I.'.
🎯 Option Elimination:
• 🎯 Option Elimination Strategy:
• Option 1 ('Both Statement II and Statement III are correct, and both of them explain Statement I.'): Incorrect. As per official verified records, 'Both Statement II and Statement III are correct, but only one of them explains Statement I.' is the valid fact.
• Option 3 ('Only one of the Statements II and III is correct, and that explains Statement I.'): Incorrect. As per official verified records, 'Both Statement II and Statement III are correct, but only one of them explains Statement I.' is the valid fact.
• Option 4 ('Neither Statement II nor Statement III is correct.'): Incorrect. As per official verified records, 'Both Statement II and Statement III are correct, but only one of them explains Statement I.' is the valid fact.
• Conclusion: Hence, eliminating incorrect options leads to Option 2 ('Both Statement II and Statement III are correct, but only one of them explains Statement I.').
परीक्षेतील संभाव्य चूक: प्रश्नात 'नाही / अयोग्य' असा नकारात्मक शब्द विचारला आहे. अनेक विद्यार्थी घाईत सकारात्मक विधान समजून चुकीचा पर्याय निवडतात. येथे 'विधान II आणि विधान III दोन्ही बरोबर आहेत, परंतु त्यापैकी फक्त एकच विधान I चे स्पष्टीकरण देते.' हे अचूक उत्तर आहे.
Exam Trap: The question contains a negative constraint ('NOT' / 'INCORRECT'). Candidates often rush and mark a true statement instead of identifying 'Both Statement II and Statement III are correct, but only one of them explains Statement I.'.
स्मृती क्लृप्ती: ३-घटक सूत्र (घटक + स्थान + परिणाम) — 'विधान II आणि विधान III दोन्ही बरोबर आहेत, परंतु त्यापैकी फक्त एकच विधान I चे स्पष्टीकरण देते.'. Environmentमध्ये हा मुख्य कीवर्ड लक्षात ठेवा.
Key Fact Anchor: Focus on 'Both Statement II and Statement III are correct, but only one of them explains Statement I.' as the core identifier for Environment.
🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination Strategy):
• पर्याय 1 ('विधान II आणि विधान III दोन्ही बरोबर आहेत आणि दोन्ही विधान I चे स्पष्टीकरण देतात.'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'विधान II आणि विधान III दोन्ही बरोबर आहेत, परंतु त्यापैकी फक्त एकच विधान I चे स्पष्टीकरण देते.' हे ठरते.
• पर्याय 3 ('विधान II आणि III पैकी फक्त एकच विधान बरोबर आहे आणि ते विधान I चे स्पष्टीकरण देते.'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'विधान II आणि विधान III दोन्ही बरोबर आहेत, परंतु त्यापैकी फक्त एकच विधान I चे स्पष्टीकरण देते.' हे ठरते.
• पर्याय 4 ('विधान II आणि विधान III दोन्ही बरोबर नाहीत.'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'विधान II आणि विधान III दोन्ही बरोबर आहेत, परंतु त्यापैकी फक्त एकच विधान I चे स्पष्टीकरण देते.' हे ठरते.
• निष्कर्ष: त्यामुळे उर्वरित पर्याय बाद होऊन अचूक उत्तर पर्याय 2 ('विधान II आणि विधान III दोन्ही बरोबर आहेत, परंतु त्यापैकी फक्त एकच विधान I चे स्पष्टीकरण देते.') निश्चित होते.
🎯 Option Elimination Strategy:
• Option 1 ('Both Statement II and Statement III are correct, and both of them explain Statement I.'): Incorrect. As per official verified records, 'Both Statement II and Statement III are correct, but only one of them explains Statement I.' is the valid fact.
• Option 3 ('Only one of the Statements II and III is correct, and that explains Statement I.'): Incorrect. As per official verified records, 'Both Statement II and Statement III are correct, but only one of them explains Statement I.' is the valid fact.
• Option 4 ('Neither Statement II nor Statement III is correct.'): Incorrect. As per official verified records, 'Both Statement II and Statement III are correct, but only one of them explains Statement I.' is the valid fact.
• Conclusion: Hence, eliminating incorrect options leads to Option 2 ('Both Statement II and Statement III are correct, but only one of them explains Statement I.').
