MPSC Test Logo mpsctest.in
Economy Public Finance, Budget, Deficit & Taxation FMT-01
पडताळलेले उत्तर (Verified)
MPSC सराव प्रश्न:

कोणत्या पंचवार्षिक योजनेत भारताला स्वावलंबी आणि स्वयंपूर्ण अर्थव्यवस्था म्हणून प्रस्थापित करण्याचे प्राथमिक उद्दिष्ट होते?

Which Five Year Plan had the primary goal to establish India as a self-reliant and self-generating economy?

पर्याय (Options):
A

पहिली पंचवार्षिक योजना

B

दुसरी पंचवार्षिक योजना

C

तिसरी पंचवार्षिक योजना

अचूक उत्तर (Official Answer)
D

चौथी पंचवार्षिक योजना

सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation): अचूक उत्तर: पर्याय (3)
📌 सविस्तर स्पष्टीकरण व मुख्य तरतुदी: • पंडित जवाहरलाल नेहरू यांच्या नेतृत्वाखाली 1961-1966 पासून तिसरी पंचवार्षिक योजना सुरू करण्यात आली. • तिसऱ्या पंचवार्षिक योजनेच्या वेळी नियोजन आयोगाचे उपाध्यक्ष डी.आर.गाडगीळ होते. • या योजनेला गाडगीळ योजना म्हणूनही ओळखले जात होते. • स्वतंत्र अर्थव्यवस्था (स्वावलंबी आणि स्वयंनिर्मित अर्थव्यवस्थेची स्थापना), शेती आणि गव्हाच्या उत्पादनात सुधारणा ही या योजनेची प्रमुख उद्दिष्टे होती. • तिसरी पंचवार्षिक योजना दुष्काळ आणि दोन युद्धांमुळे (1962 चे चीन-भारत युद्ध आणि 1965 चे भारत-पाकिस्तानी युद्ध) प्रभावित झाली. 📚 संबंधित महत्त्वाचे घटक व संदर्भ (परीक्षेसाठी पूरक माहिती): • पहिली पंचवार्षिक योजना • पंडित जवाहरलाल नेहरू यांच्या नेतृत्वाखाली 1951-1956 पासून ही योजना सुरू करण्यात आली. • ही हर्रोड-डोमार मॉडेलवर आधारित होती. • योजनेचा लक्ष्यित विकास दर 2.1% होता. • ही योजना यशस्वी झाली आणि तिने 3.6% विकास दर साध्य केला जो नियोजित लक्ष्यापेक्षा जास्त होता. • देशाचा कृषी विकास हा या योजनेचा प्रमुख उद्देश होता. • या योजनेच्या शेवटी देशात पाच आयआयटी स्थापन करण्यात आल्या. • दुसरी पंचवार्षिक योजना • ही योजना पी. सी महालनोबिस मॉडेलवर आधारित आहे. • ती 1 एप्रिल 1956 ते 31 मार्च 1961 या कालावधीसाठी नियोजित करण्यात आली होती. • ही महालनोबिस योजना म्हणून प्रसिद्ध आहे. • दुसऱ्या पंचवार्षिक योजनेत औद्योगिकीकरणाला आणि विशेषत: मूलभूत आणि अवजड उद्योगांच्या विकासाला उच्च प्राधान्य देण्यात आले. • या योजनेत लोह आणि पोलाद, कोळसा आणि अवजड अभियांत्रिकी, मशीन निर्माण, जड रसायने आणि सिमेंट इंडस्ट्रीजमध्ये भरीव गुंतवणूक समाविष्ट होती. • चौथी पंचवार्षिक योजना: • इंदिरा गांधी यांच्या नेतृत्वाखालील या योजनेचा कालावधी 1969-1974 आहे. • या योजनेची दोन मुख्य उद्दीष्टे म्हणजे स्थिरतेसह वाढ आणि आत्मनिर्भरतेसह प्रगतीशील यश. • या योजनेदरम्यान 14 प्रमुख भारतीय बँकांचे राष्ट्रीयीकरण करण्यात आले आणि हरित क्रांती सुरू झाली. • यावेळी 1971 चे भारत-पाक युद्ध आणि बांगलादेश मुक्ती युद्ध झाले. • इतर क्षेत्रांना पुढे जाण्यास सक्षम करण्यासाठी कृषी विकास दरावर मुख्य भर देण्यात आला. • योजनेच्या पहिल्या दोन वर्षांत विक्रमी उत्पादन झाले. • शेवटची तीन वर्षे खराब पावसामुळे मोजमाप झाले नाही. • कुटुंब नियोजन कार्यक्रमांची अंमलबजावणी ही योजनेच्या प्रमुख लक्ष्यांपैकी एक होती. 📚 संबंधित महत्त्वाचे घटक व संदर्भ (परीक्षेसाठी पूरक माहिती): • +-----------------------+--------------+------------------------------------------------------------------------------------------+ • | पंचवार्षिक योजना | कालावधी | लक्ष्य | • +-----------------------+--------------+------------------------------------------------------------------------------------------+ • | 1ली पंचवार्षिक योजना | 1951 ते 1956 | हॅरॉड डोमर प्रतिमानावर आधारित | • | 2री पंचवार्षिक योजना | 1956 ते 1961 | महालनोबिस प्रतिमानावर आधारित | • | 3री पंचवार्षिक योजना | 1961 ते 1966 | याला गाडगीळ योजना असेही म्हणतात | • | 4थी पंचवार्षिक योजना | 1969 ते 1974 | स्थैर्यासह वाढ आणि स्वावलंबनाची प्रगतीशील कामगिरी ही दोन मुख्य उद्दिष्टे होती. | • | 5वी पंचवार्षिक योजना | 1974 ते 1978 | ही योजना दारिद्र्य निर्मूलन, रोजगार, न्याय, कृषी उत्पादन आणि संरक्षण यावर केंद्रित होती. | • | 6वी पंचवार्षिक योजना | 1980 ते 1985 | आर्थिक उदारीकरणावर भर दिला | • | 7वी पंचवार्षिक योजना | 1985 ते 1990 | स्वयंपूर्ण अर्थव्यवस्थेची स्थापना करण्याचे उद्दिष्ट होते | • | 8वी पंचवार्षिक योजना | 1992 ते 1997 | मानव संसाधनाच्या विकासावर मुख्य भर होता | • | 9वी पंचवार्षिक योजना | 1997 ते 2002 | "सामाजिक न्याय आणि समानतेसह वाढ" हे मुख्य लक्ष्य होते. | • | 10वी पंचवार्षिक योजना | 2002 ते 2007 | आगामी 10 वर्षांत भारताचे दरडोई उत्पन्न दुप्पट करण्याचे उद्दिष्ट होते. | • | 11वी पंचवार्षिक योजना | 2007 ते 2012 | याची मुख्य संकल्पना "जलद व अधिक सर्वसमावेशक वाढ" अशी होती. | • | 12वी पंचवार्षिक योजना | 2012 ते 2017 | याची मुख्य संकल्पना “वेगवान, अधिक सर्वसमावेशक आणि शाश्वत वाढ” अशी होती. | • +-----------------------+--------------+------------------------------------------------------------------------------------------+ 💡 स्मृती क्लृप्ती (Memory Booster / Trick): • स्मृती सूत्र: संकल्पना व आकडेवारी — 'तिसरी पंचवार्षिक योजना'. अर्थव्यवस्थेत Public Finance, Budget, Deficit & Taxationचा थेट संबंध 'तिसरी पंचवार्षिक योजना' या निकषाशी येतो. 🗺️ मेमरी मॅप / संकल्पना नकाशा (Memory Map): • संकल्पना नकाशा: Public Finance, Budget, Deficit & Taxation ➔ मुख्य घटक / तरतूद ➔ 'तिसरी पंचवार्षिक योजना' ➔ आयोगाच्या परीक्षा निकषांनुसार थेट परस्परसंबंध. ⚠️ परीक्षेतील संभाव्य चूक (Exam Trap): • परीक्षेतील संभाव्य चूक: विद्यार्थी अनेकदा पर्याय 4 ('चौथी पंचवार्षिक योजना') आणि पर्याय 3 ('तिसरी पंचवार्षिक योजना') यामध्ये गोंधळात पडतात. प्रश्न नीट वाचून संकल्पनेतील सूक्ष्म भेद लक्षात घेणे आवश्यक आहे. 🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination): • 🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination Strategy): • पर्याय 1 ('पहिली पंचवार्षिक योजना'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'तिसरी पंचवार्षिक योजना' हे ठरते. • पर्याय 2 ('दुसरी पंचवार्षिक योजना'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'तिसरी पंचवार्षिक योजना' हे ठरते. • पर्याय 4 ('चौथी पंचवार्षिक योजना'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'तिसरी पंचवार्षिक योजना' हे ठरते. • निष्कर्ष: त्यामुळे उर्वरित पर्याय बाद होऊन अचूक उत्तर पर्याय 3 ('तिसरी पंचवार्षिक योजना') निश्चित होते.
परीक्षेतील संभाव्य चूक / Exam Trap:

परीक्षेतील संभाव्य चूक: विद्यार्थी अनेकदा पर्याय 4 ('चौथी पंचवार्षिक योजना') आणि पर्याय 3 ('तिसरी पंचवार्षिक योजना') यामध्ये गोंधळात पडतात. प्रश्न नीट वाचून संकल्पनेतील सूक्ष्म भेद लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

स्मृती क्लृप्ती / Memory Booster & Mnemonic:

स्मृती सूत्र: संकल्पना व आकडेवारी — 'तिसरी पंचवार्षिक योजना'. अर्थव्यवस्थेत Public Finance, Budget, Deficit & Taxationचा थेट संबंध 'तिसरी पंचवार्षिक योजना' या निकषाशी येतो.

पर्याय निर्मूलन पद्धत / Option Elimination Strategy:

🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination Strategy): • पर्याय 1 ('पहिली पंचवार्षिक योजना'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'तिसरी पंचवार्षिक योजना' हे ठरते. • पर्याय 2 ('दुसरी पंचवार्षिक योजना'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'तिसरी पंचवार्षिक योजना' हे ठरते. • पर्याय 4 ('चौथी पंचवार्षिक योजना'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'तिसरी पंचवार्षिक योजना' हे ठरते. • निष्कर्ष: त्यामुळे उर्वरित पर्याय बाद होऊन अचूक उत्तर पर्याय 3 ('तिसरी पंचवार्षिक योजना') निश्चित होते.

मोफत ऑनलाइन चाचणी उपलब्ध

MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा — १००-प्रश्न संपूर्ण सराव मॉक टेस्ट 01

हा प्रश्न आणि यासारखे सर्व संभाव्य प्रश्न प्रत्यक्ष परीक्षेसारख्या वेळेत सोडवून तुमची अचूकता तपासा.

ही टेस्ट आता सोडवा

संबंधित महत्त्वाचे सराव प्रश्न (Related Practice Questions):

Economy MPSC सराव प्रश्न

RBI नुसार FY'25 मध्ये भारताचा वास्तविक GDP वाढीचा दर किती असेल?

Economy MPSC सराव प्रश्न

पैशाचा पुरवठा ही एक ____ संकल्पना आहे.

Economy MPSC सराव प्रश्न

खालीलपैकी कोणते विधान 'मुक्त विनिमय दर' साठी रास्त आहे?

Economy MPSC सराव प्रश्न

प्रति एकक कर (किंवा विनिर्दिष्ट कर) म्हणजे काय?

Economy MPSC सराव प्रश्न

भारतातील प्रादेशिक ग्रामीण बँकांसंदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या: 1. भारतीय रिझर्व्ह बँकेद्वारे यांचे नियमन केले जाते तर आणि नाबार्डद्वारे यांचे पर्यवेक्षण केले जाते. 2. ते केंद्र, संबंधित राज्य सरकार आणि प्रायोजक बँकांच्या संयुक्त मालकीच्या आहेत. 3. त्यांना तरलता समायोजन सुविधा (LAF), सीमांत स्थायी सुविधा (MSF) आणि कॉल किंवा नोटीस मनी मार्केटमध्ये प्रवेश नाही वरीलपैकी कोणते/कोणती विधान/विधाने योग्य आहे/आहेत?]