science
Biology
पडताळलेले उत्तर (Verified)
MPSC सराव प्रश्न:
विदेशी आणि स्थानिक गोवंश जातींच्या संकराचा उद्देश काय आहे?
What is the purpose of cross-breeding exotic and local cattle breeds?
पर्याय (Options):
A
जनावरांचा आकार लहान करणे
B
जनावरांना अधिक आक्रमक बनवणे
C
अचूक उत्तर (Official Answer)
लांब दुग्धोत्पादन क्षमता आणि रोगप्रतिकारशक्ती एकत्र करणे
D
खाद्याची गरज कमी करणे
सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (3)
योग्य उत्तर आहे लांब दुग्धोत्पादन क्षमता आणि रोगप्रतिकारशक्ती एकत्र करणे.
महत्वाचे मुद्दे
• संकर (Cross-breeding) विदेशी आणि स्थानिक गोवंश जातींमध्ये दोन्ही जातींचे उपयुक्त गुणधर्म एकत्र करण्याचा उद्देश आहे, ज्यामुळे चांगली उत्पादकता आणि जुळवून घेण्याची क्षमता सुनिश्चित होते.
• जर्सी आणि होलस्टीन फ्रिशियन यांसारख्या विदेशी जाती त्यांच्या जास्त दूध उत्पादनासाठी आणि लांब दुग्धोत्पादन कालावधीसाठी ओळखल्या जातात.
• गिर, साहिवाल आणि लाल सिंधी यांसारख्या स्थानिक जाती स्थानिक पर्यावरणीय परिस्थितीशी अधिक चांगल्या प्रकारे जुळवून घेतात आणि त्या रोगप्रतिकारशक्ती असलेल्या असतात.
• संकर करण्याचा उद्देश असा आहे की, जास्त दूध उत्पादन (विदेशी जातीचे वैशिष्ट्य) आणि रोगांना प्रतिकार करण्याची क्षमता (स्थानिक जातीचे वैशिष्ट्य) या दोन्ही गोष्टी संततीमध्ये असाव्यात.
• या दृष्टिकोनमुळे आरोग्यसेवा खर्चात घट होऊन आणि दूध उत्पादकता सुधारून गोपालन व्यवसायाची एकूण आर्थिक व्यवहार्यता वाढते.
अतिरिक्त माहिती
• विदेशी जाती:
• जर्सी: जर्सी बेटावरून (ब्रिटिश चॅनेल बेट) उत्पत्ती, ही जात तिच्या उच्च दुग्ध चरबी सामग्रीसाठी आणि बदलत्या हवामानाशी जुळवून घेण्याच्या क्षमतेसाठी ओळखली जाते.
• होलस्टीन फ्रिशियन: नेदरलँड्समधून उत्पत्ती, ही जात तिच्या जास्त दूध उत्पादनासाठी जागतिक स्तरावर ओळखली जाते आणि व्यावसायिक दुग्ध व्यवसायात वापरली जाते.
• देशी जाती:
• गिर: ही मूळ भारतीय जात आहे, जी उष्णता सहनशीलतेसाठी, रोगप्रतिकारशक्ती आणि दूध उत्पादनासाठी ओळखली जाते.
• साहिवाल: पंजाबमध्ये उत्पत्ती, ही जात तिच्या जास्त दूध उत्पादनासाठी आणि उष्णकटिबंधीय हवामानाशी जुळवून घेण्याच्या क्षमतेसाठी प्रसिद्ध आहे.
• लाल सिंधी: ही जात तिच्या कठोरतेसाठी आणि दूध उत्पादन आणि मसुदा कामासाठी योग्य आहे.
• संकर करण्याचे फायदे:
• विदेशी जातींकडून मिळालेल्या गुणधर्मांमुळे दूध उत्पादनात सुधारणा.
• देशी जातींकडून मिळालेल्या गुणधर्मांमुळे रोगप्रतिकारशक्ती आणि उष्णता सहनशीलतेत वाढ.
• पशुवैद्यकीय खर्च कमी करून आणि उत्पादकता वाढवून शेतकऱ्यांसाठी चांगले आर्थिक उत्पन्न.
• संकर करताना येणाऱ्या समस्या:
• संकरित जनावरांना विशिष्ट आहार आणि काळजी आवश्यक असू शकते.
• जर योग्य व्यवस्थापन केले नाही, तर देशी जातींमधील अनुवांशिक विविधतेचे नुकसान होण्याची शक्यता असते.
• परिणामी लोकसंख्येची शाश्वतता सुनिश्चित करण्यासाठी पैदास कार्यक्रमांचे निरीक्षण करणे आवश्यक आहे.
• भारतातील संबंधित कार्यक्रम:
• राष्ट्रीय गोकुळ मिशन: वैज्ञानिक पैदास तंत्राद्वारे देशी जातींचे जतन आणि विकास करणे.
• राष्ट्रीय दुग्ध विकास योजना (NDP): अनुवांशिक सुधारणांद्वारे दूध उत्पादन वाढवणे आणि दुभत्या जनावरांची उत्पादकता सुधारण्यावर लक्ष केंद्रित करणे.
महत्वाचे मुद्दे
• लांब दुग्धोत्पादन कालावधी: होलस्टीन फ्रिशियनसारख्या विदेशी जाती जास्त कालावधीसाठी दूध देऊ शकतात, ज्यामुळे त्या व्यावसायिक दुग्ध व्यवसायासाठी आदर्श ठरतात.
• रोगप्रतिकारशक्ती: देशी जातींमध्ये स्थानिक रोगांशी लढण्याची नैसर्गिक प्रतिकारशक्ती असते, त्यामुळे पशुवैद्यकीय हस्तक्षेपावरील अवलंबित्व कमी होते.
• आर्थिक परिणाम: संकर शेतकऱ्यांना उत्पादकता आणि लवचिकता गुणधर्म एकत्र करून जास्त नफा मिळविण्यात मदत करते.
• पैदास तंत्र: कृत्रिम रेतन (Artificial insemination) सारखे कार्यक्रम अनुवांशिक विविधता धोक्यात न आणता इष्ट गुणधर्म मिळविण्यासाठी नियंत्रित संकर सुनिश्चित करतात.