उत्तर - शेतकऱ्यांनी शेतात भाताची रोपे लावली हे कर्मणी प्रयोगाचे वाक्य आहे. शेतकऱ्यांनी शेतात भाताची रोपे लावली या वाक्यात शेतकऱ्यांनी हा कर्ता आहे, भाताची रोपे हे कर्म आहे तर लावली हे क्रियापद आहे. या वाक्यात कर्त्याला तृतीयेचा प्रत्यय लागला आहे आणि कर्माला प्रत्यय नाही आहे तसेच क्रियापदाची रचना कर्मानुसार असून ती भूतकाळी आहे म्हणून हे वाक्य कर्मणी प्रयोगाचे होईल. कर्मणी प्रयोग - कर्मणी प्रयोगात क्रियापदाचे रूप कर्माच्या लिंग किवा वचनानुसार बदलते म्हणून त्यास कर्मणी प्रयोग असे म्हणतात. कर्मणी प्रयोगात कर्माची आवश्‍यकता असते व ते प्रथमेतच असते. कर्मणी प्रयोगात कर्त्याला विभक्तीप्रत्यय असतो तर कर्माला नसतो. कर्मणी प्रयोगात क्रियापद बहुधा भूतकाळी असते. उदा. मधूने बैल बांधला. कर्म नसेल तर कर्मणी प्रयोग कधीच नसतो. कर्मणी प्रयोगाचे पाच उपप्रकार पडतात. • प्राचीन कर्मणी प्रयोग / पुराण कर्मणी प्रयोग • नवीन कर्मणी प्रयोग / कर्मकर्तरी प्रयोग • समापन कर्मणी प्रयोग • शक्य कर्मणी प्रयोग • प्रधानकर्तृक कर्मणी प्रयोग Important Notes: प्रयोग - कर्त्याची व कर्माची क्रियापदाशी जी जुळणी, ठेवण किंवा रचना असते तिला व्याकरणात प्रयोग असे म्हणतात. प्रयोग ओळखण्‍यासाठी कर्ता, कर्म व क्रियापद यांची आवश्यकता असते. प्रयोगाचे प्रमुख तीन प्रकार पडतात. • कर्तरी प्रयोग • कर्मणी प्रयोग • भावे प्रयोग कर्तरी प्रयोग - जेव्हा वाक्यात क्रियापदाचे रूप हे कर्त्याच्या लिंग, पुरुष आणि वचनानुसार बदलत असेल तर त्या प्रयोगास कर्तरी प्रयोग असे म्हणतात. कर्तरी प्रयोगात क्रियापद बहुधा वर्तमानकाळी असते आणि कर्ता प्रथमान्त असतो तसेच कर्त्याला प्रत्यय नसतो. उदा. विजय निबंध लिहितो. कर्तरी प्रयोगाचे दोन उपप्रकार पडतात. • सकर्मक कर्तरी प्रयोग • अकर्मक कर्तरी प्रयोग सकर्मक कर्तरी प्रयोग - ज्या कर्तरी प्रयोगाच्या वाक्यात कर्म आलेले असेल तेव्हा त्यास सकर्मक कर्तरी प्रयोग असे म्हणतात. सकर्मक कर्तरी प्रयोगात कर्म असावेच लागते आणि ते प्रथमान्‍त किंवा द्वितीयान्‍त असते. उदा. तो गाणे गातो. अकर्मक कर्तरी प्रयोग - ज्या कर्तरी प्रयोगाच्या वाक्यात जेव्हा कर्म आलेले नसते तेव्हा त्यास अकर्मक कर्तरी प्रयोग असे म्हणतात. अकर्मक कर्तरी प्रयोगात क्रियापदाचे रूप हे कर्त्याच्या लिंग, पुरुष आणि वचनानुसार बदलते म्हणजेच कर्ता धातुरूपेश असतो. उदा. सूर्य उगवला. भावे प्रयोग - जेव्हा कर्त्याच्या किवा कर्माच्या लिंग किवा वचनात बदल करूनही क्रियापद बदलत नाही तेव्हा त्या प्रयोगास भावे प्रयोग असे म्हणतात. या प्रयोगात कर्ता व कर्माला प्रत्यय असतो. भावे प्रयोगाचे सकर्मक व अकर्मक असे दोन प्रकार पडतात. अकर्मक भावे प्रयोग - ज्या भावे प्रयोगाच्या वाक्यात कर्म आलेले नसल्यास त्यास अकर्मक भावे प्रयोग असे म्हणतात. अकर्मक भावे प्रयोगात क्रियापद विध्यर्थीच असते तसेच अकर्मक शक्यार्थ क्रियापदांचा नेहमीच भावे प्रयोग असतो. उदा. त्याला आता पळवते. सकर्मक भावे प्रयोग - ज्या भावे प्रयोगाच्या वाक्यात कर्म आलेले असल्यास त्यास सकर्मक भावे प्रयोग म्हणतात. या प्रयोगात कर्त्याला शक्यतो तृतीयेचा ने/नी प्रत्यय असतो तसेच कर्मालाही प्रत्यय असतो. उदा. श्यामने गाईला बांधले. भावकर्तरी प्रयोग - वाक्यात क्रिया करणारा कर्ता असावाच लागतो. काही वाक्यात तो स्पष्टपणे दिलेला नसतो. क्रियापदाचा भावच कर्ता सांगत असेल तर भावकर्तरी प्रयोग होतो. उदा. वडगावजवळ सांजावले. (सायंकाळ झाली)