योग्य उत्तर **कर्मणी प्रयोग** (पर्याय 3) हे आहे. **सविस्तर स्पष्टीकरण:** उत्तर - मुलाने पपई खाल्ली. हे कर्मणी प्रयोगाचे वाक्य आहे. वरील वाक्यात मुलाने हा कर्ता आहे आणि पपई हे कर्म आहे. वाक्यात पपई या कर्माला विभक्तीप्रत्यय लागलेला नाही. या वाक्यात कर्माच्या वचन व लिंग यानुसार क्रियापदात बदल होतो म्हणून हे वाक्य कर्मणी प्रयोगाचे होईल. वरील वाक्यात कर्माचे लिंग बदल केल्यास वाक्य पुढीलप्रमाणे होईल. आपण पपई या कर्माच्या जागी आंबा हे कर्म ठेवल्यास वाक्यातील क्रियापदात बदल होतो. मुलाने आंबा खाल्ला. (कर्माचे लिंग बदल) वरील वाक्यात कर्माचे वचन बदल केल्यास वाक्य पुढीलप्रमाणे होईल. आपण पपई या कर्माच्या जागी आंबे हे कर्म ठेवल्यास वाक्यातील क्रियापदात बदल होतो. मुलाने आंबे खाल्ले. (कर्माचे वचन बदल) Important Notes: कर्मणी प्रयोग - कर्मणी प्रयोगात क्रियापदाचे रूप कर्माच्या लिंग किवा वचनानुसार बदलते म्हणून त्यास कर्मणी प्रयोग असे म्हणतात. कर्मणी प्रयोगात कर्माची आवश्‍यकता असते व ते प्रथमेतच असते. कर्मणी प्रयोगात कर्त्याला विभक्तीप्रत्यय असतो तर कर्माला नसतो. कर्मणी प्रयोगात क्रियापद बहुधा भूतकाळी असते. उदा. मधूने बैल बांधला. कर्म नसेल तर कर्मणी प्रयोग कधीच नसतो. कर्मणी प्रयोगाचे पाच उपप्रकार पडतात. • प्राचीन कर्मणी प्रयोग / पुराण कर्मणी प्रयोग • नवीन कर्मणी प्रयोग / कर्मकर्तरी प्रयोग • समापन कर्मणी प्रयोग • शक्य कर्मणी प्रयोग • प्रधानकर्तृक कर्मणी प्रयोग प्राचीन कर्मणी प्रयोग - प्राचीन मराठी काव्यातील सकर्मक धातूला ज प्रत्यय जोडून तयार केलेल्या वाक्याचा यात समावेश होतो. उदा. नळे इंद्रासी असे बोलिजेले. समापन कर्मणी प्रयोग - या कर्मणी प्रयोगातून कृती पूर्ण झाल्याचे सूचित केले जाते. क्रियापद शक्यतो ऊन/हुन + झाला/झाली/झाले प्रकारचे असते. उदा. त्याचा आंबा खाऊन झाला. Related Concepts: प्रयोग - कर्त्याची व कर्माची क्रियापदाशी जी जुळणी, ठेवण किंवा रचना असते तिला व्याकरणात प्रयोग असे म्हणतात. प्रयोग ओळखण्‍यासाठी कर्ता, कर्म व क्रियापद यांची आवश्यकता असते. प्रयोगाचे प्रमुख तीन प्रकार पडतात. • कर्तरी प्रयोग • कर्मणी प्रयोग • भावे प्रयोग कर्तरी प्रयोग - जेव्हा वाक्यात क्रियापदाचे रूप हे कर्त्याच्या लिंग, पुरुष आणि वचनानुसार बदलत असेल तर त्या प्रयोगास कर्तरी प्रयोग असे म्हणतात. कर्तरी प्रयोगात क्रियापद बहुधा वर्तमानकाळी असते आणि कर्ता प्रथमान्त असतो तसेच कर्त्याला प्रत्यय नसतो. उदा. विजय निबंध लिहितो. कर्तरी प्रयोगाचे दोन उपप्रकार पडतात. • सकर्मक कर्तरी प्रयोग • अकर्मक कर्तरी प्रयोग सकर्मक कर्तरी प्रयोग - ज्या कर्तरी प्रयोगाच्या वाक्यात कर्म आलेले असेल तेव्हा त्यास सकर्मक कर्तरी प्रयोग असे म्हणतात. सकर्मक कर्तरी प्रयोगात कर्म असावेच लागते आणि ते प्रथमान्‍त किंवा द्वितीयान्‍त असते. उदा. तो गाणे गातो. अकर्मक कर्तरी प्रयोग - ज्या कर्तरी प्रयोगाच्या वाक्यात जेव्हा कर्म आलेले नसते तेव्हा त्यास अकर्मक कर्तरी प्रयोग असे म्हणतात. अकर्मक कर्तरी प्रयोगात क्रियापदाचे रूप हे कर्त्याच्या लिंग, पुरुष आणि वचनानुसार बदलते म्हणजेच कर्ता धातुरूपेश असतो. उदा. सूर्य उगवला. भावे प्रयोग - जेव्हा कर्त्याच्या किवा कर्माच्या लिंग किवा वचनात बदल करूनही क्रियापद बदलत नाही तेव्हा त्या प्रयोगास भावे प्रयोग असे म्हणतात. या प्रयोगात कर्ता व कर्माला प्रत्यय असतो. भावे प्रयोगाचे सकर्मक व अकर्मक असे दोन प्रकार पडतात. अकर्मक भावे प्रयोग - ज्या भावे प्रयोगाच्या वाक्यात कर्म आलेले नसल्यास त्यास अकर्मक भावे प्रयोग असे म्हणतात. अकर्मक भावे प्रयोगात क्रियापद विध्यर्थीच असते तसेच अकर्मक शक्यार्थ क्रियापदांचा नेहमीच भावे प्रयोग असतो. उदा. त्याला आता पळवते. सकर्मक भावे प्रयोग - ज्या भावे प्रयोगाच्या वाक्यात कर्म आलेले असल्यास त्यास सकर्मक भावे प्रयोग म्हणतात. या प्रयोगात कर्त्याला शक्यतो तृतीयेचा ने/नी प्रत्यय असतो तसेच कर्मालाही प्रत्यय असतो. उदा. श्यामने गाईला बांधले. **पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination):** • **पर्याय 1 (समापन कर्मणी प्रयोग)**: अयोग्य पर्याय; प्रस्तुत संदर्भाशी सुसंगत नाही. • **पर्याय 2 (पुराण कर्मणी)**: अयोग्य पर्याय; प्रस्तुत संदर्भाशी सुसंगत नाही. • **पर्याय 3 (कर्मणी प्रयोग)**: बरोबर उत्तर; मुख्य संकल्पनेनुसार अचूक पर्याय. • **पर्याय 4 (भावे प्रयोग)**: अयोग्य पर्याय; प्रस्तुत संदर्भाशी सुसंगत नाही. **परीक्षेतील गुगली / चूक (Exam Trap):** परीक्षार्थी अनेकदा पर्यायांची घाईगडबडीत निवड करताना फसतात. प्रश्नातील प्रमुख संज्ञा आणि मुख्य संकल्पनेवर लक्ष केंद्रित करणे आवश्यक आहे. **स्मृती रूपक (Memory Booster):** संकल्पना सूत्र: कर्मणी प्रयोग = पर्याय (3).