योग्य उत्तर वित्त आयोग आहे. स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे: • केंद्र सरकार आणि वैयक्तिक राज्य सरकारांमधील वित्तीय संबंध निश्चित करण्यासाठी भारतीय संविधानाच्या अनुच्छेद 280 अंतर्गत स्थापन करण्यात आलेली वित्त आयोग ही एक घटनात्मक संस्था आहे. • राजकोषीय स्थिरता आणि सहकारी संघराज्यवाद सुनिश्चित करण्यासाठी दर पाच वर्षांनी किंवा राष्ट्रपतींना आवश्यक वाटेल अशा आधीच्या वेळी भारताच्या राष्ट्रपतींद्वारे याचे गठन केले जाते. • आयोगाचा मुख्य अधिकार म्हणजे केंद्र आणि राज्ये यांच्यात करांच्या निव्वळ उत्पन्नाच्या वाटपाची शिफारस करणे, ज्याला सामान्यतः उभ्या स्वरूपाचे हस्तांतरण (vertical devolution) म्हटले जाते. • हे विविध निकषांच्या आधारे राज्यांमध्ये या कर उत्पन्नाचे वाटप देखील निश्चित करते, ज्याला आडव्या स्वरूपाचे हस्तांतरण (horizontal devolution) म्हणून ओळखले जाते, जसे की वित्तीय क्षमता आणि लोकसंख्याशास्त्रीय कामगिरी. • हा आयोग अनुच्छेद 275 नुसार भारताच्या संचित निधीमधून राज्यांना दिल्या जाणाऱ्या सहाय्यक अनुदानाचे (Grants-in-aid) नियमन करणारी तत्त्वे स्पष्ट करतो. • याच्या शिफारसी सल्लागार स्वरूपाच्या असतात आणि कलम 281 अंतर्गत राष्ट्रपतींमार्फत त्या संसदेच्या दोन्ही सभागृहांसमोर ठेवल्या जातात. • एन. के. सिंग यांच्या अध्यक्षतेखालील 15 व्या वित्त आयोगाने शिफारस केली आहे की, 2021-2026 या कालावधीसाठी राज्यांना केंद्रीय करांच्या विभाज्य पूलपैकी 41% वाटा दिला जावा. पूरक माहिती: • नीति (NITI) आयोग • 1 जानेवारी 2015 रोजी स्थापन झालेल्या या आयोगाने भारत सरकारची प्रमुख धोरणात्मक विचारगट (think tank) म्हणून नियोजन आयोगाची जागा घेतली. • हे खालून वरच्या दृष्टिकोनातून (bottom-up approach) सहकारी संघराज्यावादाला प्रोत्साहन देताना दिशात्मक आणि धोरणात्मक निविष्ठा प्रदान करते. • नियोजन आयोग • भारताच्या पंचवार्षिक योजना तयार करण्यासाठी 1950 मध्ये एक बिगर-घटनात्मक आणि बिगर-वैधानिक संस्था म्हणून स्थापन करण्यात आली होती. • अधिक समकालीन आणि सहयोगी संस्थेसाठी मार्ग मोकळा करण्यासाठी ही संस्था 2014 मध्ये विसर्जित करण्यात आली. • संसद • संविधानाच्या अनुच्छेद 79 ते 122 द्वारे संचलित असणारी भारताची सर्वोच्च कायदेमंडळ संस्था. • जरी ती केंद्रीय अर्थसंकल्प आणि कर कायद्यांना मंजुरी देत असली, तरी कर महसूल वाटपाबाबतच्या व्यावसायिक शिफारसींसाठी ती वित्त आयोगावर अवलंबून असते.