सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (4)
१. घटनात्मक कलम, भाग व अनुसूची: राज्यसभेवरील सदस्यांच्या नामनिर्देशनाची तरतूद भारतीय राज्यघटनेच्या कलम ८०(१)(अ) आणि कलम ८०(३) मध्ये आहे. ही तरतूद राज्यघटनेच्या भाग V मधील प्रकरण II (संसद) अंतर्गत येते. राष्ट्रपती साहित्य, विज्ञान, कला आणि समाजसेवा या क्षेत्रांतील विशेष ज्ञान किंवा व्यावहारिक अनुभव असलेल्या १२ सदस्यांना नामनिर्देशित करतात. २. घटनादुरुस्ती व कायदेविषयक संदर्भ: राज्यसभेवरील नामनिर्देशनाची संकल्पना आयर्लंडच्या राज्यघटनेतून स्वीकारली आहे; ती कॅनडाच्या राज्यघटनेतून घेतलेली नाही. कॅनडाकडून मजबूत केंद्र असलेली संघराज्य व्यवस्था, राज्यपालांची केंद्राकडून नियुक्ती, तसेच सर्वोच्च न्यायालयाचे सल्लागार अधिकारक्षेत्र या बाबी स्वीकारल्या गेल्या. कलम १४३ नुसार राष्ट्रपती सार्वजनिक महत्त्वाच्या कायद्याच्या किंवा वस्तुस्थितीच्या प्रश्नावर सर्वोच्च न्यायालयाचे मत मागू शकतात. या तरतुदींच्या स्रोतांमध्ये बदल करणारी एखादी विशिष्ट घटनादुरुस्ती या प्रश्नाच्या उत्तरासाठी आवश्यक नाही. ३. सर्वोच्च न्यायालयाचे निकाल व वैधानिक विश्लेषण: कलम ८०(३) हे नामनिर्देशित सदस्यांची पात्रता व संबंधित क्षेत्रे स्पष्ट करते, तर कलम ८०(१)(अ) नामनिर्देशित सदस्यांसाठी १२ जागांची तरतूद करते. कलम १४३ सर्वोच्च न्यायालाच्या सल्लागार अधिकारक्षेत्राशी संबंधित आहे. नामनिर्देशन आणि सल्लागार अधिकारक्षेत्र या दोन स्वतंत्र घटनात्मक संकल्पना आहेत; त्यांचे स्रोत एकमेकांत मिसळू नयेत. म्हणून पर्याय ४ योग्य आहे.
1. Constitutional Article, Part and Schedule: Nomination to the Rajya Sabha is provided under Article 80(1)(a) read with Article 80(3), within Part V, Chapter II (Parliament), of the Constitution. The President nominates 12 members with special knowledge or practical experience in literature, science, art and social service. 2. Constitutional amendments and statutory context: The provision for nominated Rajya Sabha members was borrowed from Ireland, not Canada. The Canadian sources commonly associated with the Indian Constitution include a federal system with a strong Centre, appointment of State Governors by the Centre, and the Supreme Court's advisory jurisdiction. Article 143 empowers the President to refer a question of law or fact of public importance to the Supreme Court for its opinion. No particular constitutional amendment is necessary to establish the answer to this source-based question. 3. Supreme Court judgments and legal analysis: Article 80(1)(a) provides for 12 nominated seats, while Article 80(3) specifies the fields of special knowledge or practical experience relevant to nomination. Article 143 concerns the Supreme Court's advisory jurisdiction. These are distinct constitutional provisions, and their sources should not be confused. Therefore, option 4 is correct.
मुख्य गुगली म्हणजे 'कॅनडाकडून घेतलेली नाही' हा नकारार्थी शब्द. तीन पर्याय कॅनडाशी संबंधित आहेत, तर नामनिर्देशन आयर्लंडशी संबंधित आहे. दुसरा महत्त्वाचा फरक असा की राज्यसभेवरील १२ सदस्यांचे नामनिर्देशन राष्ट्रपती करतात; सर्व सदस्य नामनिर्देशित नसतात. उर्वरित सदस्य राज्ये व केंद्रशासित प्रदेशांचे प्रतिनिधित्व करतात. कलम १४३ अंतर्गत सर्वोच्च न्यायालयाचे मत सल्लागार स्वरूपाचे असते; ते कलम १४१ मधील न्यायालयाने घोषित केलेल्या कायद्याच्या बंधनकारकतेशी सरसकट समान समजू नये.
The key trap is the negative wording 'other than the Canadian Constitution'. Three options describe features conventionally associated with Canada, whereas nomination to the Rajya Sabha is associated with Ireland. Another distinction is that only 12 Rajya Sabha members are nominated by the President; the entire House is not nominated. The remaining members represent States and Union Territories. The advisory opinion under Article 143 should not be automatically equated with the binding effect of law declared by the Supreme Court under Article 141.
कॅनडा = मजबूत केंद्र, राज्यपालांची नियुक्ती, सर्वोच्च न्यायालयाचे सल्लागार अधिकारक्षेत्र. आयर्लंड = राज्याच्या धोरणाची निर्देशक तत्त्वे (DPSP), राज्यसभेवरील नामनिर्देशन आणि राष्ट्रपतींच्या निवडणुकीची पद्धत. लक्षात ठेवा: 'कॅनडा केंद्र मजबूत करतो; आयर्लंड राज्यसभेत १२ जण नामनिर्देशित करतो.'
Canada = strong Centre, appointment of Governors, Supreme Court advisory jurisdiction. Ireland = Directive Principles of State Policy (DPSPs), Rajya Sabha nominations, and the method of electing the President. Memory cue: 'Canada strengthens the Centre; Ireland nominates 12 to the Rajya Sabha.'
पर्याय १ चुकीचा आहे: मजबूत केंद्र असलेली संघराज्य व्यवस्था कॅनडाच्या राज्यघटनेतून स्वीकारलेली मानली जाते. पर्याय २ चुकीचा आहे: राज्यपालांची नियुक्ती राष्ट्रपतींकडून केली जाते, अशी तरतूद कलम १५५ मध्ये आहे; तिचा स्रोत कॅनडा मानला जातो. पर्याय ३ चुकीचा आहे: सर्वोच्च न्यायालयाचे सल्लागार अधिकारक्षेत्र कलम १४३ मध्ये आहे आणि ते कॅनडाच्या घटनात्मक परंपरेशी संबंधित आहे. पर्याय ४ योग्य आहे: राज्यसभेवरील १२ सदस्यांचे नामनिर्देशन कलम ८० नुसार केले जाते आणि ही संकल्पना आयर्लंडकडून स्वीकारली आहे.
Option 1 is incorrect: A federal system with a strong Centre is conventionally attributed to the Canadian Constitution. Option 2 is incorrect: Article 155 provides that the President appoints State Governors, a feature associated with the Canadian constitutional model. Option 3 is incorrect: Article 143 establishes the Supreme Court's advisory jurisdiction, another feature attributed to Canada. Option 4 is correct: The nomination of 12 members to the Rajya Sabha under Article 80 was borrowed from Ireland.
