MPSC Test Logo mpsctest.in
Polity (राज्यव्यवस्था) Basics of Constitution
पडताळलेले उत्तर (Verified)
MPSC सराव प्रश्न:

भारतीय संविधानाच्या मूलभूत संरचनेचा सिद्धांत प्रथम कोणत्या सर्वोच्च न्यायालयीन निकालाद्वारे प्रस्थापित झाला?

In which of the following cases did the Supreme Court of India pronounce the theory of the ‘Basic Structure’ of the Constitution?

पर्याय (Options):
A

केशवानंद भारती विरुद्ध केरळ राज्य खटला, १९७३

अचूक उत्तर (Official Answer)
B

गोलकनाथ विरुद्ध पंजाब राज्य खटला, १९६७

C

मिनर्व्हा मिल्स विरुद्ध भारत संघ खटला, १९८०

D

स्वर्ण सिंग खटला, १९८९

सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation): अचूक उत्तर: पर्याय (1)
१. घटनात्मक तरतूद: भारतीय संविधानाच्या भाग XX मधील अनुच्छेद ३६८ नुसार संसदेला संविधानात घटनादुरुस्ती करण्याचा अधिकार आहे. तथापि, २४ एप्रिल १९७३ रोजी केशवानंद भारती विरुद्ध केरळ राज्य या ऐतिहासिक खटल्यात सर्वोच्च न्यायालयाने ७:६ बहुमताने संसदेला संविधानाच्या मूलभूत संरचनेत बदल किंवा तिचा नाश करता येणार नाही, असा सिद्धांत प्रस्थापित केला. मूलभूत संरचनेत संविधानाचे सर्वोच्चत्व, लोकशाही, धर्मनिरपेक्षता, संघराज्यव्यवस्था आणि न्यायालयीन पुनर्विलोकन यांसारख्या वैशिष्ट्यांचा समावेश होतो. प्रस्तावना संविधानाचा भाग आहे, हेही या निकालातील महत्त्वाचे तत्त्व आहे. २. घटनादुरुस्ती व कायदे: संविधानाच्या २४ व्या घटनादुरुस्ती अधिनियम, १९७१ ने अनुच्छेद ३६८ अंतर्गत संसदेच्या घटनादुरुस्तीच्या अधिकारासंबंधी तरतुदी स्पष्ट केल्या. २५ व्या घटनादुरुस्ती अधिनियम, १९७१ आणि २९ व्या घटनादुरुस्ती अधिनियम, १९७२ यांच्याशी संबंधित तरतुदींची वैधताही केशवानंद भारती खटल्यात तपासण्यात आली. ४२ व्या घटनादुरुस्ती अधिनियम, १९७६ ने अनुच्छेद ३१C चा विस्तार करून भाग IV मधील सर्व राज्याच्या धोरणाच्या मार्गदर्शक तत्त्वांना अनुच्छेद १४ व १९ यांवरील संरक्षण देण्याचा प्रयत्न केला; मिनर्व्हा मिल्स खटल्यात हा विस्तार असंवैधानिक ठरवण्यात आला. ३. न्यायालयीन निकाल व कायदेशीर महत्त्व: गोलकनाथ विरुद्ध पंजाब राज्य (१९६७) खटल्यात संसदेला मूलभूत हक्कांमध्ये सुधारणा करण्यावर मर्यादा असल्याचे बहुमताने ठरवले होते. केशवानंद भारती खटल्याने घटनादुरुस्तीच्या अधिकाराची मर्यादा मूलभूत संरचनेच्या सिद्धांताद्वारे निश्चित केली. मिनर्व्हा मिल्स विरुद्ध भारत संघ (१९८०) खटल्याने संसदेचा मर्यादित घटनादुरुस्ती अधिकार आणि मूलभूत हक्क व मार्गदर्शक तत्त्वांमधील संतुलन हे संविधानाच्या मूलभूत संरचनेचे भाग असल्याचे अधोरेखित केले.
पर्याय निर्मूलन पद्धत / Option Elimination Strategy:

पर्याय २: गोलकनाथ खटला, १९६७ हा मूलभूत हक्कांमध्ये घटनादुरुस्ती करण्याच्या संसदेच्या अधिकारावरील मर्यादांशी संबंधित आहे; मूलभूत संरचनेचा सिद्धांत प्रथम याच खटल्यात प्रस्थापित झाला नाही. पर्याय ३: मिनर्व्हा मिल्स खटला, १९८० हा मूलभूत संरचनेच्या सिद्धांताची पुष्टी करणारा आणि ४२ व्या घटनादुरुस्तीतील संबंधित तरतुदी रद्द करणारा महत्त्वाचा निकाल आहे; मात्र हा सिद्धांत प्रथम १९७३ मध्ये मांडण्यात आला. पर्याय ४: स्वर्ण सिंग हा १९८९ मधील मूलभूत संरचनेचा सिद्धांत प्रथम मांडणारा सर्वोच्च न्यायालयीन खटला नाही. त्यामुळे पर्याय १

मोफत ऑनलाइन चाचणी उपलब्ध

MPSC सराव चाचणी

हा प्रश्न आणि यासारखे सर्व संभाव्य प्रश्न प्रत्यक्ष परीक्षेसारख्या वेळेत सोडवून तुमची अचूकता तपासा.

ही टेस्ट आता सोडवा

संबंधित महत्त्वाचे सराव प्रश्न (Related Practice Questions):

Polity (राज्यव्यवस्था) MPSC सराव प्रश्न

भारतीय राज्यघटनेतील अनुच्छेद 348(1)(अ) नुसार, संसदेने कायद्याद्वारे अन्यथा तरतूद करेपर्यंत सर्वोच्च न्यायालय आणि उच्च न्यायालयांतील न्यायिक कामकाजासाठी कोणती भाषा निर्धारित करण्यात आली आहे?

Polity (राज्यव्यवस्था) MPSC सराव प्रश्न

भारतीय राज्यघटनेच्या अनुच्छेद 300A नुसार मालमत्तेच्या अधिकाराचे घटनात्मक स्वरूप आणि त्यापासून वंचित करण्याची अट कोणती आहे?

Polity (राज्यव्यवस्था) MPSC सराव प्रश्न

भारतीय संविधानानुसार मूलभूत हक्कांच्या अंमलबजावणीसाठी सर्वोच्च न्यायालयाला प्राधिलेख (Writs) जारी करण्याचा अधिकार कोणत्या अनुच्छेदाद्वारे प्रदान करण्यात आला आहे?

Polity (राज्यव्यवस्था) MPSC सराव प्रश्न

भारतीय राज्यघटनेतील राष्ट्रपतींच्या नकाराधिकारांपैकी, ज्या अधिकारात राष्ट्रपती विधेयकाला संमती देत नाहीत आणि पुनर्विचारासाठीही परत पाठवत नाहीत, त्या अधिकाराला काय म्हणतात?

Polity (राज्यव्यवस्था) MPSC सराव प्रश्न

भारतीय राज्यघटनेनुसार, गुन्ह्यासाठी दोषी ठरलेल्या व्यक्तीच्या शिक्षेबाबत क्षमादान किंवा शिक्षेत बदल करण्याचा अधिकार भारताच्या राष्ट्रपतींना कोणत्या कलमान्वये प्राप्त होतो?