सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (2)
योग्य उत्तर 74 वी घटनादुरुस्ती कायदा आहे.
स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे:
• 74 व्या घटनादुरुस्ती कायद्याने, जो 1992 मध्ये मंजूर झाला आणि 1 जून 1993 पासून लागू झाला, शहरी स्थानिक संस्थांना (ULBs) घटनात्मक मान्यता दिली.
• याने भारताच्या संविधानात भाग IX-A समाविष्ट केला, ज्यामध्ये अनुच्छेद 243-P ते 243-ZG चा समावेश आहे, ज्यामध्ये नगरपालिकांच्या संरचनेची आणि अधिकारांची सविस्तर माहिती दिली आहे.
• या कायद्याने 12 वी अनुसूची लागू केली, ज्यामध्ये नगरपालिकांच्या अखत्यारीत येणाऱ्या 18 कार्यात्मक बाबींची यादी आहे, जसे की शहरी नियोजन, सार्वजनिक आरोग्य आणि अग्निशमन सेवा.
• लोकसंख्येच्या आधारे तीन प्रकारच्या नगरपालिका स्थापन करणे या कायद्याने बंधनकारक केले: संक्रमणकालीन क्षेत्रांसाठी नगर पंचायती, लहान शहरी क्षेत्रांसाठी नगर परिषदा (नगरपालिका) आणि मोठ्या शहरी क्षेत्रांसाठी महानगरपालिका.
• हे कायदे दर पाच वर्षांनी निवडणुका घेऊन लोकशाही सातत्य सुनिश्चित करतात आणि अनुसूचित जाती, अनुसूचित जमाती यांच्यासाठी जागा आरक्षित करतात आणि महिलांसाठी किमान एक-तृतीयांश जागा राखीव ठेवतात.
पूरक माहिती:
• 73 वी घटनादुरुस्ती कायदा:
• 1992 मध्ये संमत करण्यात आलेल्या या कायद्याने ग्रामीण प्रशासनासाठी पंचायती राज संस्थांना (PRIs) घटनात्मक दर्जा दिला.
• याने संविधानात भाग IX आणि 11 वी अनुसूची जोडली, ज्यामध्ये 29 कार्यात्मक बाबींचा समावेश आहे.
• 86 वी घटनादुरुस्ती कायदा:
• 2002 मध्ये मंजूर झालेल्या या कायद्याने 6 ते 14 वर्षे वयोगटातील मुलांसाठी कलम 21A अंतर्गत शिक्षण हा मूलभूत अधिकार बनवला.
• याने मार्गदर्शक तत्त्वे (अनुच्छेद 45) देखील अद्ययावत केली आणि एक नवीन मूलभूत कर्तव्य (अनुच्छेद 51A(k)) जोडले.
• 42 वी घटनादुरुस्ती कायदा:
• याला लघु-संविधान (Mini-Constitution) म्हणून ओळखले जाते, हा कायदा राष्ट्रीय आणीबाणीच्या काळात 1976 मध्ये संमत करण्यात आला होता.
• याने प्रस्तावनेमध्ये समाजवादी (Socialist), धर्मनिरपेक्ष (Secular) आणि एकात्मता (Integrity) हे शब्द जोडले आणि भाग IVA द्वारे मूलभूत कर्तव्ये समाविष्ट केली.
The correct answer is 74th Amendment Act.
Explanation & Key Takeaways:
• The 74th Constitutional Amendment Act, passed in 1992 and effective from June 1, 1993, provided constitutional recognition to Urban Local Bodies (ULBs).
• It inserted Part IX-A into the Constitution of India, encompassing Articles 243-P to 243-ZG, which details the structure and powers of municipalities.
• The Act introduced the 12th Schedule, which lists 18 functional items placed under the purview of municipalities, such as urban planning, public health, and fire services.
• It mandated the creation of three types of municipalities based on population: Nagar Panchayats for transitional areas, Municipal Councils for smaller urban areas, and Municipal Corporations for larger urban areas.
• The legislation ensures democratic continuity by requiring elections every five years and provides reservation of seats for Scheduled Castes, Scheduled Tribes, and at least one-third of seats for women.
Related Concepts:
• 73rd Amendment Act:
• Enacted in 1992, it granted constitutional status to Panchayati Raj Institutions (PRIs) for rural governance.
• It added Part IX and the 11th Schedule, which contains 29 functional items.
• 86th Amendment Act:
• Passed in 2002, it made education a Fundamental Right under Article 21A for children aged 6 to 14 years.
• It also updated the Directive Principles (Article 45) and added a new Fundamental Duty (Article 51A(k)).
• 42nd Amendment Act:
• Known as the Mini-Constitution, it was enacted in 1976 during the National Emergency.
• It added the terms Socialist, Secular, and Integrity to the Preamble and introduced Fundamental Duties via Part IVA.
परीक्षेतील संभाव्य चूक: विद्यार्थी अनेकदा पर्याय 3 ('42 वी घटनादुरुस्ती कायदा') आणि पर्याय 2 ('74 वी घटनादुरुस्ती कायदा') यामध्ये गोंधळात पडतात. प्रश्न नीट वाचून संकल्पनेतील सूक्ष्म भेद लक्षात घेणे आवश्यक आहे.
Exam Trap: Candidates frequently confuse Option 3 ('42nd Amendment Act') with Option 2 ('74th Amendment Act'). Distinguish the exact context before marking.
स्मृती सूत्र: 'कलम 243 → 74 वी घटनादुरुस्ती कायदा'. भारतीय राज्यघटनेत कलम 243 चा संबंध थेट '74 वी घटनादुरुस्ती कायदा' या तरतुदीशी जोडलेला आहे. परीक्षेसाठी ही जोडी कायम ध्यानात ठेवा.
Mnemonic: 'Article 21A → 74th Amendment Act'. Associate Article 21A directly with '74th Amendment Act'. Remember this core constitutional pairing.
🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination Strategy):
• पर्याय 1 ('86 वी घटनादुरुस्ती कायदा'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर '74 वी घटनादुरुस्ती कायदा' हे ठरते.
• पर्याय 3 ('42 वी घटनादुरुस्ती कायदा'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर '74 वी घटनादुरुस्ती कायदा' हे ठरते.
• पर्याय 4 ('73 वी घटनादुरुस्ती कायदा'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर '74 वी घटनादुरुस्ती कायदा' हे ठरते.
• निष्कर्ष: त्यामुळे उर्वरित पर्याय बाद होऊन अचूक उत्तर पर्याय 2 ('74 वी घटनादुरुस्ती कायदा') निश्चित होते.
🎯 Option Elimination Strategy:
• Option 1 ('86th Amendment Act'): Incorrect. As per official verified records, '74th Amendment Act' is the valid fact.
• Option 3 ('42nd Amendment Act'): Incorrect. As per official verified records, '74th Amendment Act' is the valid fact.
• Option 4 ('73rd Amendment Act'): Incorrect. As per official verified records, '74th Amendment Act' is the valid fact.
• Conclusion: Hence, eliminating incorrect options leads to Option 2 ('74th Amendment Act').