सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (1)
योग्य उत्तर केंद्राद्वारे राज्यांच्या राज्यपालांची नियुक्ती हे आहे.
स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे:
• केंद्राद्वारे राज्यांच्या राज्यपालांची नियुक्ती हे वैशिष्ट्य युनायटेड किंगडममधून नाही, तर कॅनडाच्या संविधानातून घेतलेले आहे.
• भारतात, राज्यपालांची थेट जनतेद्वारे निवड केली जात नाही किंवा युनायटेड स्टेट्स प्रमाणे विशेषतः स्थापन केलेल्या इलेक्टोरल कॉलेजद्वारे अप्रत्यक्षपणे निवड केली जात नाही; त्याऐवजी, त्यांची नियुक्ती राष्ट्रपतींद्वारे त्यांच्या स्वाक्षरी आणि शिक्क्याखालील वॉरंटद्वारे केली जाते.
• हे मॉडेल कॅनेडियन प्रणालीचे अनुसरण करते जिथे कॅनडाचे गव्हर्नर-जनरल प्रांतांच्या लेफ्टनंट-गव्हर्नरची नियुक्ती करतात, ज्यामुळे फेडरल रचनेत मजबूत केंद्रीकरणाची प्रवृत्ती सुनिश्चित होते.
• राज्यपालांशी संबंधित तरतुदी भारतीय संविधानाच्या कलम 153 ते 167 मध्ये समाविष्ट आहेत, ज्यामध्ये कलम 155 विशेषतः नियुक्ती प्रक्रियेला संबोधित करते.
• याउलट, युनायटेड किंगडम (ब्रिटिश संविधान) ने संसदीय सरकार, कायद्याचे राज्य, विधान प्रक्रिया आणि एकेरी नागरिकत्व यांचा पाया प्रदान केला.
पूरक माहिती:
• युनायटेड किंगडममधून घेतलेली वैशिष्ट्ये:
• एकेरी नागरिकत्व: फेडरल राज्य असूनही, भारत राष्ट्रीय एकात्मतेला चालना देण्यासाठी केवळ एकच नागरिकत्व प्रदान करतो.
• द्विसदनीय संसद: लोकसभा (कनिष्ठ सभागृह) आणि राज्यसभा (वरिष्ठ सभागृह) या दोन सभागृहांचे अस्तित्व ब्रिटिश हाऊस ऑफ कॉमन्स आणि हाऊस ऑफ लॉर्ड्सचे प्रतिबिंब आहे.
• लोकसभेचे सभापती: संसदीय शिष्टाचार आणि तटस्थता राखण्यासाठी सभापतींचे कार्यालय आणि महत्त्वपूर्ण भूमिका ब्रिटिश अधिवेशनांमधून घेतली आहे.
• प्राधिकर (Writs): हेबियस कॉर्पस आणि मँडमस सारखे विशेषाधिकार प्राधिकर जारी करण्याचा न्यायालयांचा अधिकार.
• कॅनडामधून घेतलेली वैशिष्ट्ये:
• मजबूत केंद्रासह फेडरेशन: अधिकारांचे वितरण जिथे संघराज्य प्रबळ राहते.
• शेषाधिकार: उर्वरित वैधानिक अधिकार केंद्राकडे सोपवणे (अनुच्छेद 248).
• सल्लागार अधिकारक्षेत्र: अनुच्छेद 143 अंतर्गत राष्ट्रपतींना सल्ला देण्याचा सर्वोच्च न्यायालयाचा अधिकार.
The correct answer is Appointment of state governors by the Centre.
Explanation & Key Takeaways:
• The feature of Appointment of state governors by the Centre is borrowed from the Canadian Constitution, not the United Kingdom.
• In India, the Governor is neither directly elected by the people nor indirectly elected by a specially constituted electoral college as in the United States; instead, they are appointed by the President by warrant under his hand and seal.
• This model follows the Canadian system where the Governor-General of Canada appoints the Lieutenant-Governor of the provinces, ensuring a strong centralizing tendency in the federal structure.
• Provisions related to the Governor are enshrined in Articles 153 to 167 of the Indian Constitution, with Article 155 specifically addressing the appointment process.
• Conversely, the United Kingdom (British Constitution) provided the foundation for the Parliamentary government, the Rule of Law, Legislative procedure, and Single citizenship.
Related Concepts:
• Features borrowed from the United Kingdom:
• Single Citizenship: Despite being a federal state, India provides only one citizenship to promote national integration.
• Bicameral Parliament: The existence of two houses, the Lok Sabha (Lower House) and Rajya Sabha (Upper House), mirrors the British House of Commons and House of Lords.
• Speaker of Lok Sabha: The office and the crucial role of the Speaker in maintaining parliamentary decorum and neutrality are derived from British conventions.
• Writs: The power of courts to issue Prerogative Writs like Habeas Corpus and Mandamus.
• Features borrowed from Canada:
• Federation with a strong Centre: The distribution of powers where the Union remains dominant.
• Residuary Powers: Vesting remaining legislative powers in the Centre (Article 248).
• Advisory Jurisdiction: The power of the Supreme Court to provide advice to the President under Article 143.
परीक्षेतील संभाव्य चूक: प्रश्नात 'नाही / अयोग्य' असा नकारात्मक शब्द विचारला आहे. अनेक विद्यार्थी घाईत सकारात्मक विधान समजून चुकीचा पर्याय निवडतात. येथे 'केंद्राद्वारे राज्यांच्या राज्यपालांची नियुक्ती' हे अचूक उत्तर आहे.
Exam Trap: Candidates frequently confuse Option 2 ('Single citizenship') with Option 1 ('Appointment of state governors by the Centre'). Distinguish the exact context before marking.
स्मृती सूत्र: 'कलम 153 → केंद्राद्वारे राज्यांच्या राज्यपालांची नियुक्ती'. भारतीय राज्यघटनेत कलम 153 चा संबंध थेट 'केंद्राद्वारे राज्यांच्या राज्यपालांची नियुक्ती' या तरतुदीशी जोडलेला आहे. परीक्षेसाठी ही जोडी कायम ध्यानात ठेवा.
Mnemonic: 'Article 155 → Appointment of state governors by the Centre'. Associate Article 155 directly with 'Appointment of state governors by the Centre'. Remember this core constitutional pairing.
🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination Strategy):
• पर्याय 2 ('एकेरी नागरिकत्व'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'केंद्राद्वारे राज्यांच्या राज्यपालांची नियुक्ती' हे ठरते.
• पर्याय 3 ('लोकसभेचे सभापती'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'केंद्राद्वारे राज्यांच्या राज्यपालांची नियुक्ती' हे ठरते.
• पर्याय 4 ('द्विसदनीय संसद'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'केंद्राद्वारे राज्यांच्या राज्यपालांची नियुक्ती' हे ठरते.
• निष्कर्ष: त्यामुळे उर्वरित पर्याय बाद होऊन अचूक उत्तर पर्याय 1 ('केंद्राद्वारे राज्यांच्या राज्यपालांची नियुक्ती') निश्चित होते.
🎯 Option Elimination Strategy:
• Option 2 ('Single citizenship'): Incorrect. As per official verified records, 'Appointment of state governors by the Centre' is the valid fact.
• Option 3 ('Speaker of Lok Sabha'): Incorrect. As per official verified records, 'Appointment of state governors by the Centre' is the valid fact.
• Option 4 ('Bicameral Parliament'): Incorrect. As per official verified records, 'Appointment of state governors by the Centre' is the valid fact.
• Conclusion: Hence, eliminating incorrect options leads to Option 1 ('Appointment of state governors by the Centre').