सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (1)
योग्य उत्तर 11 वी अनुसूची आहे.
स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे:
• 73व्या घटनादुरुस्ती कायदा, 1992 द्वारे भारताच्या संविधानात 11 वी अनुसूची जोडली गेली, जी 24 एप्रिल 1993 रोजी लागू झाली.
• ही अनुसूची पंचायती राज संस्थांसाठी (PRIs) कार्यात्मक क्षेत्र स्थापित करते, जी भारतातील ग्रामीण स्थानिक स्वराज्य व्यवस्थेचे प्रतिनिधित्व करते.
• यामध्ये अशा 29 कार्यात्मक विषयांचा उल्लेख आहे ज्यांच्यावर पंचायतींना आर्थिक विकास आणि सामाजिक न्यायासाठी योजना तयार करण्याचे अधिकार आणि अधिकार आहेत.
• या अनुसूचीमध्ये समाविष्ट असलेल्या विशिष्ट विषयांमध्ये कृषी आणि जमीन सुधारणेपासून ते लघु सिंचन, सामाजिक वनीकरण, लघुउद्योग, ग्रामीण गृहनिर्माण आणि पिण्याचे पाणी या घटकांचा समावेश होतो.
• या अनुसूचीचा वैधानिक आधार कलम 243-G आहे, जे राज्य विधिमंडळांना पंचायतींना स्वराज्य संस्था म्हणून कार्य करण्यासाठी आवश्यक अधिकार प्रदान करण्याचे अधिकार देते.
• या अनुसूचीची अंमलबजावणी ही राज्य धोरणाच्या मार्गदर्शक तत्त्वांच्या कलम 40 मध्ये नमूद केलेल्या गांधीवादी तत्त्वाचे प्रकटीकरण होते.
पूरक माहिती:
• 12 वी अनुसूची:
• 74व्या घटनादुरुस्ती कायदा, 1992 द्वारे समाविष्ट केली गेली.
• ही महानगरपालिकांचे (शहरी स्थानिक स्वराज्य संस्था) अधिकार, अधिकार आणि जबाबदाऱ्या परिभाषित करते आणि यामध्ये कलम 243-W अंतर्गत 18 कार्यात्मक विषय समाविष्ट आहेत.
• 10 वी अनुसूची:
• 52व्या घटनादुरुस्ती कायदा, 1985 द्वारे जोडली गेली, ज्याला सामान्यतः पक्षांतर बंदी कायदा म्हणून ओळखले जाते.
• यामध्ये दुसऱ्या राजकीय पक्षात पक्षांतर केल्याच्या कारणावरून संसद आणि राज्य विधिमंडळाच्या सदस्यांच्या अपात्रतेबाबतच्या तरतुदी आहेत.
• 9 वी अनुसूची:
• भूमी सुधारणा आणि इतर कायद्यांना न्यायालयीन पुनरावलोकनापासून वाचवण्यासाठी पहिल्या घटनादुरुस्ती कायदा, 1951 द्वारे समाविष्ट केली गेली.
• सुरुवातीला मूलभूत हक्कांवर आधारित कायदेशीर आव्हानांना रोखणे हे याचे उद्दिष्ट असले तरी, सर्वोच्च न्यायालयाने 2007 मध्ये (आय.आर. कोएल्हो खटला) असा निर्णय दिला की 1973 नंतर जोडलेले कायदे मूलभूत संरचना सिद्धांताच्या अधीन आहेत.
The correct answer is 11th Schedule.
Explanation & Key Takeaways:
• The 11th Schedule was added to the Constitution of India by the 73rd Constitutional Amendment Act, 1992, which came into force on April 24, 1993.
• This schedule establishes the functional domain for Panchayati Raj Institutions (PRIs), representing the system of Rural Local Self-Government in India.
• It specifies 29 functional items over which Panchayats have the power and authority to prepare plans for economic development and social justice.
• The specific subjects included in the schedule range from Agriculture and Land Improvement to Minor Irrigation, Social Forestry, Small Scale Industries, Rural Housing, and Drinking Water.
• The legislative basis for this schedule is Article 243-G, which empowers State Legislatures to endow Panchayats with necessary powers to function as institutions of self-government.
• The implementation of this schedule was a realization of the Gandhian principle mentioned in Article 40 of the Directive Principles of State Policy.
Related Concepts:
• 12th Schedule:
• Inserted by the 74th Constitutional Amendment Act, 1992.
• It defines the powers, authority, and responsibilities of Municipalities (Urban Local Self-Government) and contains 18 functional subjects under Article 243-W.
• 10th Schedule:
• Added by the 52nd Amendment Act, 1985, commonly known as the Anti-Defection Law.
• It contains provisions regarding the disqualification of members of Parliament and State Legislatures on the ground of defection to another political party.
• 9th Schedule:
• Introduced by the 1st Constitutional Amendment Act, 1951 to protect land reform and other laws from judicial review.
• While it initially aimed to prevent legal challenges based on Fundamental Rights, the Supreme Court ruled in 2007 (IR Coelho case) that laws added after 1973 are subject to the Basic Structure Doctrine.
परीक्षेतील संभाव्य चूक: विद्यार्थी अनेकदा पर्याय 2 ('12 वी अनुसूची') आणि पर्याय 1 ('11 वी अनुसूची') यामध्ये गोंधळात पडतात. प्रश्न नीट वाचून संकल्पनेतील सूक्ष्म भेद लक्षात घेणे आवश्यक आहे.
Exam Trap: Candidates frequently confuse Option 2 ('12th Schedule') with Option 1 ('11th Schedule'). Distinguish the exact context before marking.
स्मृती सूत्र: 'कलम 243 → 11 वी अनुसूची'. भारतीय राज्यघटनेत कलम 243 चा संबंध थेट '11 वी अनुसूची' या तरतुदीशी जोडलेला आहे. परीक्षेसाठी ही जोडी कायम ध्यानात ठेवा.
Mnemonic: 'Article 243 → 11th Schedule'. Associate Article 243 directly with '11th Schedule'. Remember this core constitutional pairing.
🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination Strategy):
• पर्याय 2 ('12 वी अनुसूची'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर '11 वी अनुसूची' हे ठरते.
• पर्याय 3 ('10 वी अनुसूची'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर '11 वी अनुसूची' हे ठरते.
• पर्याय 4 ('9 वी अनुसूची'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर '11 वी अनुसूची' हे ठरते.
• निष्कर्ष: त्यामुळे उर्वरित पर्याय बाद होऊन अचूक उत्तर पर्याय 1 ('11 वी अनुसूची') निश्चित होते.
🎯 Option Elimination Strategy:
• Option 2 ('12th Schedule'): Incorrect. As per official verified records, '11th Schedule' is the valid fact.
• Option 3 ('10th Schedule'): Incorrect. As per official verified records, '11th Schedule' is the valid fact.
• Option 4 ('9th Schedule'): Incorrect. As per official verified records, '11th Schedule' is the valid fact.
• Conclusion: Hence, eliminating incorrect options leads to Option 1 ('11th Schedule').