सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (1)
योग्य उत्तर अध्यक्ष आणि पाच सदस्य हे आहे.
स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे:
• भारताच्या राष्ट्रीय मानवाधिकार आयोगामध्ये (NHRC) एक अध्यक्ष आणि पाच पूर्णवेळ सदस्य असतात.
• अध्यक्ष सामान्यतः भारताचे निवृत्त सरन्यायाधीश असतात, जे मानवाधिकार प्रकरणांमध्ये सर्वोच्च स्तरावरील न्यायिक पर्यवेक्षण सुनिश्चित करतात.
• पाच सदस्यांमध्ये चार पूर्णवेळ सदस्य आणि एक पदसिद्ध सदस्य यांचा समावेश असतो, जे अनुसूचित जाती, अनुसूचित जमाती, अल्पसंख्याक आणि महिलांसाठीच्या राष्ट्रीय आयोगाचे अध्यक्ष म्हणून काम पाहतात.
• NHRC ची स्थापना 12 ऑक्टोबर 1993 रोजी मानवाधिकार संरक्षण अधिनियम, 1993 अंतर्गत झाली होती.
• याचा उद्देश भारतात मानवी हक्कांचे संरक्षण करणे आणि त्यांना प्रोत्साहन देणे आहे, ज्यामध्ये व्यक्तीच्या जीवन, स्वातंत्र्य, समानता आणि प्रतिष्ठेशी संबंधित हक्कांचा समावेश आहे.
पूरक माहिती:
• मानवाधिकार:
• मानवाधिकार हे मूलभूत हक्क आहेत, जे व्यक्तीची प्रतिष्ठा आणि स्वातंत्र्य यांचे संरक्षण करतात.
• यामध्ये भाषण स्वातंत्र्य, कायद्यासमोर समानता आणि भेदभावापासून संरक्षण यांसारख्या हक्कांचा समावेश आहे.
• मानवाधिकार संरक्षण अधिनियम, 1993:
• सदर अधिनियम NHRC आणि राज्य मानवाधिकार आयोगाची (SHRCs) स्थापना करण्याची तरतूद करतो.
• यामध्ये मानवाधिकार उल्लंघनाची चौकशी करणे आणि सुधारात्मक उपाययोजनांची शिफारस करणे यासह NHRC चे अधिकार आणि कार्ये अधोरेखित केली गेली आहेत.
• NHRC ची कार्ये:
• मानवाधिकार उल्लंघनाच्या तक्रारींची चौकशी करणे.
• सुधारणांची शिफारस करणे आणि मानवाधिकारांबद्दल जागरूकता वाढवणे.
• हे मानवाधिकारांचे उल्लंघन होऊ शकणारे कायदे देखील तपासते आणि उपाययोजना सुचवते.
• NHRC ची रचना:
• अध्यक्ष: भारताचे निवृत्त सरन्यायाधीश.
• चार पूर्णवेळ सदस्य: यामध्ये न्यायिक आणि मानवाधिकार तज्ञ असलेल्या व्यक्तींचा समावेश आहे.
• समाजातील दुर्बळ घटकांचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या संबंधित आयोगांचे पदसिद्ध सदस्य.
The correct answer is Chairperson and five members.
Explanation & Key Takeaways:
• The National Human Rights Commission (NHRC) of India consists of a Chairperson and five full-time members.
• The Chairperson is typically a retired Chief Justice of India, ensuring the highest level of judicial oversight in human rights matters.
• The five members include four full-time members and one ex-officio member who serves as the Chairperson of the National Commission for Scheduled Castes, Scheduled Tribes, Minorities, and Women.
• The NHRC was established on 12 October 1993 under the Protection of Human Rights Act, 1993.
• It aims to protect and promote human rights in India, including rights related to life, liberty, equality, and dignity of individuals.
Related Concepts:
• Human Rights:
• Human rights are fundamental rights that protect the dignity and freedom of individuals.
• They include rights such as freedom of speech, equality before the law, and protection against discrimination.
• Protection of Human Rights Act, 1993:
• This act provides for the establishment of the NHRC and State Human Rights Commissions (SHRCs).
• It outlines the powers and functions of the NHRC, including investigating human rights violations and recommending corrective measures.
• Functions of NHRC:
• Investigating complaints of human rights violations.
• Conducting inquiries, recommending reforms, and promoting awareness of human rights.
• It also reviews acts that may result in the violation of human rights and suggests remedies.
• Composition of NHRC:
• Chairperson: A retired Chief Justice of India.
• Four full-time members: Including individuals with judicial and human rights expertise.
• Ex-officio members from relevant commissions representing vulnerable sections of society.
परीक्षेतील संभाव्य चूक: विद्यार्थी अनेकदा पर्याय 2 ('अध्यक्ष आणि चार सदस्य') आणि पर्याय 1 ('अध्यक्ष आणि पाच सदस्य') यामध्ये गोंधळात पडतात. प्रश्न नीट वाचून संकल्पनेतील सूक्ष्म भेद लक्षात घेणे आवश्यक आहे.
Exam Trap: Candidates frequently confuse Option 2 ('Chairperson and four members') with Option 1 ('Chairperson and five members'). Distinguish the exact context before marking.
स्मृती सूत्र: 'घटनात्मक तरतूद → अध्यक्ष आणि पाच सदस्य'. भारतीय राज्यघटनेत घटनात्मक तरतूद चा संबंध थेट 'अध्यक्ष आणि पाच सदस्य' या तरतुदीशी जोडलेला आहे. परीक्षेसाठी ही जोडी कायम ध्यानात ठेवा.
Mnemonic: 'Constitutional Clause → Chairperson and five members'. Associate Constitutional Clause directly with 'Chairperson and five members'. Remember this core constitutional pairing.
🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination Strategy):
• पर्याय 2 ('अध्यक्ष आणि चार सदस्य'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'अध्यक्ष आणि पाच सदस्य' हे ठरते.
• पर्याय 3 ('अध्यक्ष आणि सात सदस्य'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'अध्यक्ष आणि पाच सदस्य' हे ठरते.
• पर्याय 4 ('अध्यक्ष आणि तीन सदस्य'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'अध्यक्ष आणि पाच सदस्य' हे ठरते.
• निष्कर्ष: त्यामुळे उर्वरित पर्याय बाद होऊन अचूक उत्तर पर्याय 1 ('अध्यक्ष आणि पाच सदस्य') निश्चित होते.
🎯 Option Elimination Strategy:
• Option 2 ('Chairperson and four members'): Incorrect. As per official verified records, 'Chairperson and five members' is the valid fact.
• Option 3 ('Chairperson and seven members'): Incorrect. As per official verified records, 'Chairperson and five members' is the valid fact.
• Option 4 ('Chairperson and three members'): Incorrect. As per official verified records, 'Chairperson and five members' is the valid fact.
• Conclusion: Hence, eliminating incorrect options leads to Option 1 ('Chairperson and five members').