MPSC Test Logo mpsctest.in
Polity Central Government FMT-01
पडताळलेले उत्तर (Verified)
MPSC सराव प्रश्न:

कोणत्या टीकेमुळे संसदीय प्रणालीची अधिकार विभाजनाच्या तत्त्वापासून फारकत होते हे अधोरेखित होते?

Which criticism highlights the parliamentary system’s departure from the principle of separation of powers?

पर्याय (Options):
A

राष्ट्रपतींचे पंतप्रधानांवर पूर्ण नियंत्रण असते.

B

मंत्रीमंडळ कार्यकारी आणि विधिमंडळ या दोन्हीचे नेतृत्व करते, ज्यामुळे अधिकारांचे संमिश्रण होते.

अचूक उत्तर (Official Answer)
C

कार्यकारी आणि विधिमंडळ स्वतंत्रपणे कार्य करतात.

D

मंत्र्यांची नेमणूक राजकीय संलग्नतेऐवजी त्यांच्या कौशल्यावर आधारित असते.

सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation): अचूक उत्तर: पर्याय (2)
मंत्रीमंडळ कार्यकारी आणि विधिमंडळ या दोन्हीचे नेतृत्व करते, ज्यामुळे अधिकारांचे एकत्रीकरण होते हे योग्य उत्तर आहे. स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे: • संसदीय प्रणालीमध्ये अधिकारांचे एकत्रीकरण (fusion of powers) दिसून येते, जेथे कार्यकारी शाखा (मंत्रीमंडळ) विधिमंडळातून निवडली जाते आणि त्यास जबाबदार असते. • अधिकारांच्या एकत्रीकरणामुळे अधिकार विभाजनाच्या तत्त्वापासून फारकत होते, जे कार्यकारी, विधिमंडळ आणि न्यायपालिका यांच्यासाठी स्वतंत्र आणि स्वायत्त भूमिकांवर भर देते. • मंत्रीमंडळातील मंत्री कार्यकारी विभागांचे प्रमुख आणि विधिमंडळ सदस्य अशा दुहेरी भूमिका बजावतात, ज्यामुळे कार्यांचे आच्छादन होऊ शकते. • पंतप्रधान आणि मंत्रीमंडळ थेट विधिमंडळाला जबाबदार असतात, ज्यामुळे सरकाराच्या दोन शाखांमधील रेषा अनेकदा अस्पष्ट होते. • याउलट, अध्यक्षीय प्रणाली अधिकारांच्या कठोर विभाजनाचे पालन करते, जेथे कार्यकारी आणि विधिमंडळ स्वतंत्रपणे कार्य करतात. पूरक माहिती: • अधिकारांचे विभाजन: • एक संवैधानिक तत्त्व, जे सरकारी जबाबदाऱ्या तीन शाखांमध्ये विभाजित करते: कार्यकारी, विधिमंडळ आणि न्यायपालिका. • एकाही शाखेला पूर्ण नियंत्रण नसेल याची खात्री करते, ज्यामुळे तपासणी आणि संतुलन (checks and balances) वाढते. • या संकल्पनेला मॉन्टेस्क्यूने त्याच्या "द स्पिरिट ऑफ लॉज" (The Spirit of Laws) या कार्यात प्रसिद्ध केले होते. • अधिकारांचे एकत्रीकरण: • संसदीय प्रणालीचे एक वैशिष्ट्य, जेथे कार्यकारी आणि विधिमंडळ परस्परसंबंधित असतात. • एकसमान सरकारला परवानगी देते, परंतु यामुळे कठोर तपासणी आणि संतुलन कमी होऊ शकते. • संसदीय प्रणाली: • सरकारचा प्रमुख (पंतप्रधान) सामान्यतः विधिमंडळाचा सदस्य असतो. • कार्यकारी मंडळ विधिमंडळाच्या समर्थनावर अवलंबून असतो आणि अविश्वासदर्शक ठरावाद्वारे त्याला काढले जाऊ शकते. • उदाहरणार्थ, ब्रिटन आणि भारताची प्रणाली. • अध्यक्षीय प्रणाली: • कार्यकारी आणि विधिमंडळ यांच्यात अधिकारांचे कठोर विभाजन असते. • राष्ट्रपती हे राष्ट्रप्रमुख आणि सरकार प्रमुख दोन्ही असतात, त्यांची निवड विधिमंडळापासून स्वतंत्रपणे होते. • उदाहरणार्थ, अमेरिका आणि ब्राझीलची प्रणाली.
परीक्षेतील संभाव्य चूक / Exam Trap:

परीक्षेतील संभाव्य चूक: विद्यार्थी अनेकदा पर्याय 3 ('कार्यकारी आणि विधिमंडळ स्वतंत्रपणे कार्य करतात.') आणि पर्याय 2 ('मंत्रीमंडळ कार्यकारी आणि विधिमंडळ या दोन्हीचे नेतृत्व करते, ज्यामुळे अधिकारांचे संमिश्रण होते.') यामध्ये गोंधळात पडतात. प्रश्न नीट वाचून संकल्पनेतील सूक्ष्म भेद लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

स्मृती क्लृप्ती / Memory Booster & Mnemonic:

स्मृती सूत्र: 'घटनात्मक तरतूद → मंत्रीमंडळ कार्यकारी आणि विधिमंडळ या दोन्हीचे नेतृत्व करते, ज्यामुळे अधिकारांचे संमिश्रण होते.'. भारतीय राज्यघटनेत घटनात्मक तरतूद चा संबंध थेट 'मंत्रीमंडळ कार्यकारी आणि विधिमंडळ या दोन्हीचे नेतृत्व करते, ज्यामुळे अधिकारांचे संमिश्रण होते.' या तरतुदीशी जोडलेला आहे. परीक्षेसाठी ही जोडी कायम ध्यानात ठेवा.

पर्याय निर्मूलन पद्धत / Option Elimination Strategy:

🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination Strategy): • पर्याय 1 ('राष्ट्रपतींचे पंतप्रधानांवर पूर्ण नियंत्रण असते.'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'मंत्रीमंडळ कार्यकारी आणि विधिमंडळ या दोन्हीचे नेतृत्व करते, ज्यामुळे अधिकारांचे संमिश्रण होते.' हे ठरते. • पर्याय 3 ('कार्यकारी आणि विधिमंडळ स्वतंत्रपणे कार्य करतात.'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'मंत्रीमंडळ कार्यकारी आणि विधिमंडळ या दोन्हीचे नेतृत्व करते, ज्यामुळे अधिकारांचे संमिश्रण होते.' हे ठरते. • पर्याय 4 ('मंत्र्यांची नेमणूक राजकीय संलग्नतेऐवजी त्यांच्या कौशल्यावर आधारित असते.'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'मंत्रीमंडळ कार्यकारी आणि विधिमंडळ या दोन्हीचे नेतृत्व करते, ज्यामुळे अधिकारांचे संमिश्रण होते.' हे ठरते. • निष्कर्ष: त्यामुळे उर्वरित पर्याय बाद होऊन अचूक उत्तर पर्याय 2 ('मंत्रीमंडळ कार्यकारी आणि विधिमंडळ या दोन्हीचे नेतृत्व करते, ज्यामुळे अधिकारांचे संमिश्रण होते.') निश्चित होते.

मोफत ऑनलाइन चाचणी उपलब्ध

MPSC संयुक्त पूर्व परीक्षा गट-क — १००-प्रश्न संपूर्ण सराव मॉक टेस्ट 03

हा प्रश्न आणि यासारखे सर्व संभाव्य प्रश्न प्रत्यक्ष परीक्षेसारख्या वेळेत सोडवून तुमची अचूकता तपासा.

ही टेस्ट आता सोडवा

संबंधित महत्त्वाचे सराव प्रश्न (Related Practice Questions):

Polity MPSC सराव प्रश्न

भारतीय संविधानाच्या अनुच्छेद 243W द्वारे मिळालेल्या अधिकारांचा वापर प्रामुख्याने कोणती संस्था करते?

Polity MPSC सराव प्रश्न

मंत्रिमंडळाच्या सामूहिक उत्तरदायित्वाबाबत खालील विधाने विचारात घ्या: विधान 1: केंद्रीय मंत्रिमंडळ लोकसभेला सामूहिकपणे जबाबदार असते. विधान 2: द्विसदनीय राज्यांमध्ये, राज्य मंत्रिमंडळ विधान परिषदेला जबाबदार असते. दिलेल्यापैकी कोणते/कोणती विधान/विधाने योग्य आहे/आहेत?

Polity MPSC सराव प्रश्न

भारतीय संविधानानुसार, भारताच्या निवडणूक आयुक्तांचा कमाल कार्यकाळ किती असतो?

Polity MPSC सराव प्रश्न

अनुच्छेद 300A अंतर्गत मालमत्तेच्या अधिकाराचे कायदेशीर स्वरूप काय आहे?

Polity MPSC सराव प्रश्न

जोड्या लावा. +----+-----------------------------+------+---------------------------------------------------------------------+ | | भारतीय संविधानातील अनुच्छेद | | या अनुच्छेदांनी दिलेले अधिकार | +----+-----------------------------+------+---------------------------------------------------------------------+ | A. | अनुच्छेद 19(b) | i. | संघटना बनवण्याचा अधिकार | | B. | अनुच्छेद 19(c) | ii. | शांततापूर्ण आणि शस्त्रविरहित एकत्र येण्याचा अधिकार (निरुद्ध संमेलन) | | C. | अनुच्छेद 19(d) | iii. | संपूर्ण भारतात मुक्तपणे फिरण्याचा अधिकार | +----+-----------------------------+------+---------------------------------------------------------------------+