बलवंत राय मेहता समिती हे योग्य उत्तर आहे.
• बलवंत राय मेहता समितीने निर्णय घेण्याच्या अधिकाराचे विकेंद्रीकरण करून निवडून आलेल्या स्थानिक स्वराज्य संस्थांची स्थापना करावी, अशी शिफारस केली.
स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे:
• बलवंत राय मेहता समिती
• भारत सरकारने 1957 मध्ये एक समिती नेमली.
• ही समिती सामुदायिक विकास कार्यक्रम (1952) आणि राष्ट्रीय विस्तार सेवा (1953) च्या कामाची तपासणी करण्यासाठी स्थापन करण्यात आली होती.
• या समितीने 1958 मध्ये आपला अहवाल सादर केला.
• शिफारशी
• ही समिती शासनाच्या तीन स्तरांची शिफारस करते जसे की जिल्हा परिषद, पंचायत समिती (ब्लॉक) आणि ग्रामपंचायत (गाव).
• जिल्हाधिकारी हे जिल्हा परिषदेचे अध्यक्ष असावेत.
• जिल्हा परिषद व पंचायत समितीचे सदस्य अप्रत्यक्षपणे तर ग्रामपंचायतीचे सदस्य प्रत्यक्ष निवडले जावेत.
• या शिफारसी राष्ट्रीय विकास परिषदेने (NDC) जानेवारी 1958 मध्ये स्वीकारल्या होत्या.
The correct answer is Balwant Rai Mehta Committee.
• Balwant Rai Mehta Committee recommended that the decision-making power should be decentralized and elected local bodies should be set up.
Explanation & Key Takeaways:
• Balwant Rai Mehta Committee
• The Government of India appointed a committee in 1957.
• This committee was set up to examine the work of the Community Development Programme (1952), and the National Extension Service (1953).
• The committee submitted its report in 1958.
• Recommendations
• This committee recommends three levels of governance viz Zila Parishad, Panchayat Samiti (Block) and Gram Panchayat (village).
• The district collector should be a chairperson of Zila Parishad.
• The members of Zila Parishad and Panchayat Samiti should be elected indirectly while the members of Gram Panchayat should be elected directly.
• These recommendations were accepted by National Development Council (NDC) in Jan 1958.
परीक्षेतील संभाव्य चूक: विद्यार्थी अनेकदा पर्याय 1 ('परीकर समिती') आणि पर्याय 4 ('बलवंत राय मेहता समिती') यामध्ये गोंधळात पडतात. प्रश्न नीट वाचून संकल्पनेतील सूक्ष्म भेद लक्षात घेणे आवश्यक आहे.
Exam Trap: Candidates frequently confuse Option 1 ('Parikar Committee') with Option 4 ('Balwant Rai Mehta Committee'). Distinguish the exact context before marking.
स्मृती सूत्र: 'घटनात्मक तरतूद → बलवंत राय मेहता समिती'. भारतीय राज्यघटनेत घटनात्मक तरतूद चा संबंध थेट 'बलवंत राय मेहता समिती' या तरतुदीशी जोडलेला आहे. परीक्षेसाठी ही जोडी कायम ध्यानात ठेवा.
Mnemonic: 'Constitutional Clause → Balwant Rai Mehta Committee'. Associate Constitutional Clause directly with 'Balwant Rai Mehta Committee'. Remember this core constitutional pairing.
🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination Strategy):
• पर्याय 1 ('परीकर समिती'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'बलवंत राय मेहता समिती' हे ठरते.
• पर्याय 2 ('युवा सेना समिती'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'बलवंत राय मेहता समिती' हे ठरते.
• पर्याय 3 ('ABVP समिती'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'बलवंत राय मेहता समिती' हे ठरते.
• निष्कर्ष: त्यामुळे उर्वरित पर्याय बाद होऊन अचूक उत्तर पर्याय 4 ('बलवंत राय मेहता समिती') निश्चित होते.
🎯 Option Elimination Strategy:
• Option 1 ('Parikar Committee'): Incorrect. As per official verified records, 'Balwant Rai Mehta Committee' is the valid fact.
• Option 2 ('Yuva Sena Committee'): Incorrect. As per official verified records, 'Balwant Rai Mehta Committee' is the valid fact.
• Option 3 ('ABVP Committee'): Incorrect. As per official verified records, 'Balwant Rai Mehta Committee' is the valid fact.
• Conclusion: Hence, eliminating incorrect options leads to Option 4 ('Balwant Rai Mehta Committee').