सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (1)
योग्य उत्तर संघ सूची हे आहे.
स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे:
• सेंट्रल ब्युरो ऑफ इंटेलिजन्स अँड इन्व्हेस्टिगेशन (CBI) भारतीय राज्यघटनेच्या सातव्या अनुसूचीच्या संघ सूची अंतर्गत येते.
• भारतीय राज्यघटनेची सातवी अनुसूची केंद्र आणि राज्यांमधील अधिकार आणि कार्ये यांच्या वाटपाबद्दल आहे.
• यात तीन सूची आहेत:
• संघ सूची
• राज्य सूची, आणि
• समवर्ती सूची.
• संघ सूची ही अशी आहे जिथे केंद्राला विशिष्ट विषय हाताळण्याचे अनन्य अधिकार आहेत.
• सेंट्रल ब्युरो ऑफ इंटेलिजन्स अँड इन्व्हेस्टिगेशन हा संघ सूचीतील एक विषय आहे.
• याचा अर्थ केंद्र सरकारकडे CBI वर विशेष अधिकार आहे, जी राष्ट्रीय गुप्तचर आणि तपास यंत्रणांसाठी महत्त्वाची संस्था आहे.
पूरक माहिती:
• राज्य सूची:
• या सूचीमध्ये असे विषय आहेत ज्यावर फक्त राज्य सरकारच कायदे करू शकते.
• या सूचीतील विषय प्रादेशिक आणि स्थानिक महत्त्वाच्या बाबींशी संबंधित आहेत.
• उदाहरणांमध्ये पोलिस, कृषी आणि सार्वजनिक आरोग्य यांचा समावेश आहे.
• समवर्ती सूची:
• या सूचीमध्ये असे विषय आहेत ज्यावर केंद्र आणि राज्य सरकारे कायदे करण्यास सक्षम आहेत.
• तथापि, त्याच विषयावर केंद्र आणि राज्य कायदा यांच्यातील संघर्षाच्या बाबतीत, केंद्रीय कायदा प्रचलित आहे.
• या सूचीतील विषयांच्या उदाहरणांमध्ये दिवाळखोरी आणि दिवाळखोरी, विवाह आणि घटस्फोट, दिवाळखोरी आणि दिवाळखोरी आणि शिक्षण यांचा समावेश आहे.
• स्थानांतरित सूची:
• हा पर्याय सातव्या अनुसूचीचा भाग नाही.
• घटनात्मक सुधारणांद्वारे राज्य सूचीमधून समवर्ती सूचीमध्ये हस्तांतरित केलेल्या विषयांचा हा संदर्भ असू शकतो, परंतु हा भारतीय राज्यघटनेत वापरला जाणारा अधिकृत शब्द नाही.
The correct answer is Union list.
Explanation & Key Takeaways:
• The Central Bureau of Intelligence and Investigation (CBI) comes under the Union List of the Seventh Schedule of the Indian Constitution.
• The Seventh Schedule of the Indian Constitution is about the allocation of powers and functions between the Union and the States.
• It contains three lists:
• Union List
• State List, and
• Concurrent List.
• The Union List is where the Union has exclusive powers to deal with certain subjects.
• The Central Bureau of Intelligence and Investigation is one of the subjects in the Union List.
• This means that the central government has exclusive jurisdiction over the CBI, which is a key agency for national intelligence and investigations1.
Related Concepts:
• State List:
• This list contains subjects on which only the state government can make laws.
• The subjects under this list pertain to matters of regional and local importance.
• Examples include police, agriculture, and public health.
• Concurrent List:
• This list contains subjects on which both the Union and the State Governments are competent to legislate.
• However, in case of a conflict between Union and State law on the same subject, the Union law prevails.
• Examples of subjects in this list include bankruptcy and insolvency, marriage and divorce, bankruptcy and insolvency, and education.
• Transferred List:
• This option is not a part of the Seventh Schedule.
• It might be a reference to the subjects that were transferred from the State List to the Concurrent List by constitutional amendments, but it's not an official term used in the Indian Constitution.
परीक्षेतील संभाव्य चूक: विद्यार्थी अनेकदा पर्याय 2 ('समवर्ती सूची') आणि पर्याय 1 ('संघ सूची') यामध्ये गोंधळात पडतात. प्रश्न नीट वाचून संकल्पनेतील सूक्ष्म भेद लक्षात घेणे आवश्यक आहे.
Exam Trap: Candidates frequently confuse Option 2 ('Concurrent list') with Option 1 ('Union list'). Distinguish the exact context before marking.
स्मृती सूत्र: 'घटनात्मक तरतूद → संघ सूची'. भारतीय राज्यघटनेत घटनात्मक तरतूद चा संबंध थेट 'संघ सूची' या तरतुदीशी जोडलेला आहे. परीक्षेसाठी ही जोडी कायम ध्यानात ठेवा.
Mnemonic: 'Constitutional Clause → Union list'. Associate Constitutional Clause directly with 'Union list'. Remember this core constitutional pairing.
🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination Strategy):
• पर्याय 2 ('समवर्ती सूची'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'संघ सूची' हे ठरते.
• पर्याय 3 ('राज्य सूची'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'संघ सूची' हे ठरते.
• पर्याय 4 ('स्थानांतरित सूची'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'संघ सूची' हे ठरते.
• निष्कर्ष: त्यामुळे उर्वरित पर्याय बाद होऊन अचूक उत्तर पर्याय 1 ('संघ सूची') निश्चित होते.
🎯 Option Elimination Strategy:
• Option 2 ('Concurrent list'): Incorrect. As per official verified records, 'Union list' is the valid fact.
• Option 3 ('State list'): Incorrect. As per official verified records, 'Union list' is the valid fact.
• Option 4 ('Transferred list'): Incorrect. As per official verified records, 'Union list' is the valid fact.
• Conclusion: Hence, eliminating incorrect options leads to Option 1 ('Union list').