history
India under East India Company’s Rule
पडताळलेले उत्तर (Verified)
MPSC सराव प्रश्न:
संन्यासी आणि फकीर विद्रोह खालीलपैकी कोणत्या प्रदेशात सुरू झाला?
In which of the following regions did the Sanyasi and Fakir Rebellion start?
पर्याय (Options):
A
केरळ
B
अचूक उत्तर (Official Answer)
पश्चिम बंगाल
C
महाराष्ट्र
D
उत्तर प्रदेश
सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (2)
योग्य उत्तर पश्चिम बंगाल आहे.
स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे:
• संन्यासी आणि फकीर विद्रोह 18 व्या शतकाच्या उत्तरार्धात प्रामुख्याने बंगाल प्रदेशात झाला, ज्यामध्ये सध्याचा पश्चिम बंगाल आणि बांगलादेश यांचा समावेश होतो.
• 1763 ते 1800 पर्यंत टिकलेली ही ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या राजवटीविरुद्धच्या सुरुवातीच्या बंडांपैकी एक होती.
• 1770 च्या बंगालच्या मोठ्या दुष्काळामुळे या विद्रोहाची सुरुवात झाली, ज्यामुळे प्रचंड त्रास झाला आणि लाखो लोकांचा मृत्यू झाला. या आपत्तीनंतरही ब्रिटिशांनी जास्त भूराजस्वची मागणी सुरूच ठेवली.
• संन्यासी (हिंदू तपस्वी) आणि फकीर (मुस्लिम भिक्षेकरी) पारंपारिकपणे या प्रदेशात फिरत असत, पवित्र स्थळांना भेट देताना स्थानिक जमीनदार आणि शेतकऱ्यांकडून भिक्षा गोळा करत असत.
• ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीने या गटांना "बेकायदेशीर भिक्षेकरी" आणि "भटके" मानले आणि त्यांच्या हालचालींवर आणि तीर्थक्षेत्रांच्या अधिकारांवर कठोर निर्बंध लादले.
• या आंदोलनात गनिमी काव्याचा वापर करण्यात आला, जिथे बंडखोरांनी उपासमार झालेल्या लोकांना मदत करण्यासाठी कंपनीच्या कारखान्यांवर आणि खजिन्यावर छापे टाकले.
• या विद्रोहाचे प्रमुख नेते मजून शाह (फकिरांचे नेते), भवानी पाठक आणि देवी चौधुरानी होते.
• सामान्या वसाहतवादी जुलमी राजवटीविरुद्ध हिंदू संन्यासी आणि मुस्लिम फकिरांमधील एकतेसाठी हा विद्रोह उल्लेखनीय होता.
• बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय यांची प्रसिद्ध कादंबरी 'आनंदमठ' (1882) संन्यासी विद्रोहावर आधारित आहे. भारताचे राष्ट्रगीत 'वंदे मातरम' या कादंबरीत आहे.
• दीर्घकाळ चाललेल्या लष्करी मोहिमांनंतर वॉरन हेस्टिंग्सच्या नेतृत्वाखाली ब्रिटिशांनी अखेर हा विद्रोह दडपला.
पूरक माहिती:
• केरळ: या प्रदेशात मोपला विद्रोह (1921) झाला, जो मप्पिला मुस्लिमांनी ब्रिटिश अधिकारी आणि स्थानिक जमीनदारांविरुद्ध केलेला सशस्त्र उठाव होता.
• महाराष्ट्र: हे राज्य चित्तूर सिंग यांच्या नेतृत्वाखालील रामोशी उठाव (1822) आणि भिल्ल विद्रोह यासारख्या अनेक उठावांचे केंद्र होते. नंतरच्या वर्षांत ते भारतीय राष्ट्रीय चळवळीचे एक प्रमुख केंद्र बनले.
• उत्तर प्रदेश: मेरठ, कानपूर, लखनऊ आणि झाशी येथील प्रमुख केंद्रांसह 1857 च्या उठावाचे हृदय मानले जाते. येथे 20 व्या शतकाच्या सुरुवातीला एका चळवळ आणि विविध शेतकरी संघर्षही झाले.