MPSC Test Logo mpsctest.in
Economy Initiatives by Government FMT-01
पडताळलेले उत्तर (Verified)
MPSC सराव प्रश्न:

कोणत्या पंचवार्षिक योजनेत भारताने मिश्र अर्थव्यवस्थेची निवड केली?

During which five year plan did India opt for a mixed economy?

पर्याय (Options):
A

चौथी पंचवार्षिक योजना

B

दुसरी पंचवार्षिक योजना

अचूक उत्तर (Official Answer)
C

तिसरी पंचवार्षिक योजना

D

पहिली पंचवार्षिक योजना

सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation): अचूक उत्तर: पर्याय (2)
योग्य उत्तर दुसरी पंचवार्षिक योजना हे आहे. स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे: • दुसरी पंचवार्षिक योजना (1956 ते 1961) • दुसरी योजना आर्थिक स्थिरतेच्या वातावरणात तयार करण्यात आली. • असे वाटले की कृषीला कमी प्राधान्य दिले जाऊ शकते. • दुसऱ्या पंचवार्षिक योजनेत उद्योगांना अधिक महत्त्व प्राप्त झाले. प्रामुख्याने अवजड उद्योगांवर लक्ष केंद्रित करण्यात आले. • भारत सरकारने देशातील औद्योगिक वस्तूंच्या निर्मितीला चालना दिली. • हे प्रामुख्याने सार्वजनिक क्षेत्राचा विकास करण्यासाठी करण्यात आले होते. • योजना जलद औद्योगिकीकरण- जड आणि मूलभूत उद्योगावर केंद्रित होती. • परकीय कर्जाच्या माध्यमातून प्रचंड आयातीचा पुरस्कार करण्यात आला. • त्यामुळे भारत सरकारने दुसऱ्या पंचवार्षिक योजनेत मिश्र अर्थव्यवस्था स्वीकारली. म्हणून, पर्याय 2 योग्य आहे. • औद्योगिक धोरण 1956 हे आर्थिक धोरणाचे उद्दिष्ट म्हणून समाजाच्या समाजवादी पॅटर्नच्या स्थापनेवर आधारित होते. • परकीय चलनाच्या तीव्र टंचाईमुळे विकास लक्ष्यांची घट झाली, किमतीतही वाढ (सुमारे 30%) झाली आणि आधीच्या योजनेत घट झाली आणि दुसरी पंचवार्षिक योजना फक्त माफक प्रमाणात यशस्वी झाली. महत्त्वाची टीप: • दुसरी पंचवार्षिक योजना महालनोबिस प्रतिमानावर आधारित होती. • महालनोबिस प्रतिमान हे 1953 मध्ये प्रसिद्ध प्रशांत चंद्र महालनोबिस यांनी मांडले होते. • दुसऱ्या पंचवार्षिक योजनेनुसार दुर्गापूर, जमशेदपूर आणि भिलाई येथील पाच पोलाद प्रकल्पांची स्थापना करण्यात आली. • दुसऱ्या पंचवार्षिक योजनेच्या कालावधीत अणुऊर्जा आयोग अस्तित्वात आला. • आयोगाची स्थापना 1957 साली झाली. • याच काळात टाटा इन्स्टिट्यूट ऑफ फंडामेंटल रिसर्चचा जन्म झाला. पूरक माहिती: • पहिली पंचवार्षिक योजना: • ती जवाहरलाल नेहरू यांच्या नेतृत्वाखाली 1951 ते 1956 या काळात सुरू करण्यात आली. • ही हेरॉड-डोमर प्रतिमानावर काही बदलांसह आधारित होती. • तिचा मुख्य भर देशाच्या कृषी विकासावर होता. • ही योजना यशस्वी झाली आणि 3.6% वाढीचा दर गाठला (तिच्या 2.1% च्या लक्ष्यापेक्षा जास्त). • या योजनेच्या शेवटी देशात पाच IIT स्थापन करण्यात आल्या. • तिसरी पंचवार्षिक योजना: • ती 1961 ते 1966 या काळात सुरू करण्यात आली. • नियोजन आयोगाचे उपाध्यक्ष डी.आर.गाडगीळ यांच्या नावावरून याला 'गाडगीळ योजना' असेही म्हणतात. • अर्थव्यवस्था स्वतंत्र करणे हे या योजनेचे लक्ष्य होते. • शेती आणि गव्हाच्या उत्पादनात सुधारणा यावर लक्ष्य केंद्रित केले गेले. • भारत दोन युद्धांमध्ये गुंतला होता: (1) 1962 चे भारत-चीन युद्ध आणि (2) 1965 चे भारत-पाकिस्तान युद्ध. या युद्धांनी आपल्या अर्थव्यवस्थेतील कमकुवतपणा उघड केला आणि संरक्षण उद्योग, भारतीय लष्कर आणि किमतीचे स्थिरीकरण याकडे लक्ष वळवले.(भारतात महागाई दिसून आली). • युद्धे आणि दुष्काळामुळे ही योजना अयशस्वी झाली. लक्ष्य वाढ 5.6% होती तर साध्य वाढ 2.4% होती. • चौथी पंचवार्षिक योजना: • ती इंदिरा गांधी यांच्या नेतृत्वाखाली यांच्या नेतृत्वाखाली 1969 ते 1974 या काळात सुरू करण्यात आली. • या योजनेचे दोन मुख्य उद्दिष्टे म्हणजे स्थिरतेसह वृद्धी आणि स्वावलंबनाची प्रगतीशील उपलब्धी. • चौदा प्रमुख भारतीय बँकांचे राष्ट्रीयीकरण करण्यात आले. • 1971 चे भारत-पाकिस्तान युद्ध आणि बांग्लादेश मुक्ती युद्ध झाले. • कुटुंब नियोजन कार्यक्रमांची अंमलबजावणी हे योजनेच्या प्रमुख लक्ष्यांपैकी एक होते • ती अयशस्वी झाली आणि 5.7% च्या लक्ष्याविरुद्ध केवळ 3.3% विकास दर गाठू शकली.
परीक्षेतील संभाव्य चूक / Exam Trap:

परीक्षेतील संभाव्य चूक: विद्यार्थी अनेकदा पर्याय 3 ('तिसरी पंचवार्षिक योजना') आणि पर्याय 2 ('दुसरी पंचवार्षिक योजना') यामध्ये गोंधळात पडतात. प्रश्न नीट वाचून संकल्पनेतील सूक्ष्म भेद लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

स्मृती क्लृप्ती / Memory Booster & Mnemonic:

स्मृती सूत्र: संकल्पना व आकडेवारी — 'दुसरी पंचवार्षिक योजना'. अर्थव्यवस्थेत Initiatives by Governmentचा थेट संबंध 'दुसरी पंचवार्षिक योजना' या निकषाशी येतो.

पर्याय निर्मूलन पद्धत / Option Elimination Strategy:

🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination Strategy): • पर्याय 1 ('चौथी पंचवार्षिक योजना'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'दुसरी पंचवार्षिक योजना' हे ठरते. • पर्याय 3 ('तिसरी पंचवार्षिक योजना'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'दुसरी पंचवार्षिक योजना' हे ठरते. • पर्याय 4 ('पहिली पंचवार्षिक योजना'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'दुसरी पंचवार्षिक योजना' हे ठरते. • निष्कर्ष: त्यामुळे उर्वरित पर्याय बाद होऊन अचूक उत्तर पर्याय 2 ('दुसरी पंचवार्षिक योजना') निश्चित होते.

मोफत ऑनलाइन चाचणी उपलब्ध

MPSC संयुक्त पूर्व परीक्षा गट-क — १००-प्रश्न संपूर्ण सराव मॉक टेस्ट 09

हा प्रश्न आणि यासारखे सर्व संभाव्य प्रश्न प्रत्यक्ष परीक्षेसारख्या वेळेत सोडवून तुमची अचूकता तपासा.

ही टेस्ट आता सोडवा

संबंधित महत्त्वाचे सराव प्रश्न (Related Practice Questions):

Economy MPSC सराव प्रश्न

RBI नुसार FY'25 मध्ये भारताचा वास्तविक GDP वाढीचा दर किती असेल?

Economy MPSC सराव प्रश्न

पैशाचा पुरवठा ही एक ____ संकल्पना आहे.

Economy MPSC सराव प्रश्न

खालीलपैकी कोणते विधान 'मुक्त विनिमय दर' साठी रास्त आहे?

Economy MPSC सराव प्रश्न

प्रति एकक कर (किंवा विनिर्दिष्ट कर) म्हणजे काय?

Economy MPSC सराव प्रश्न

भारतातील प्रादेशिक ग्रामीण बँकांसंदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या: 1. भारतीय रिझर्व्ह बँकेद्वारे यांचे नियमन केले जाते तर आणि नाबार्डद्वारे यांचे पर्यवेक्षण केले जाते. 2. ते केंद्र, संबंधित राज्य सरकार आणि प्रायोजक बँकांच्या संयुक्त मालकीच्या आहेत. 3. त्यांना तरलता समायोजन सुविधा (LAF), सीमांत स्थायी सुविधा (MSF) आणि कॉल किंवा नोटीस मनी मार्केटमध्ये प्रवेश नाही वरीलपैकी कोणते/कोणती विधान/विधाने योग्य आहे/आहेत?]