MPSC Test Logo mpsctest.in
Economy Money and Banking FMT-01
पडताळलेले उत्तर (Verified)
MPSC सराव प्रश्न:

भारतामध्ये परकीय चलन साठ्याचे संरक्षक खालीलपैकी कोणती संस्था आहे?

Which of the following Institution is the custodian of the foreign exchange reserve in India?

पर्याय (Options):
A

परराष्ट्र मंत्रालय

B

अर्थ मंत्रालय

C

कॉर्पोरेट व्यवहार मंत्रालय

D

भारतीय रिझर्व्ह बँक

अचूक उत्तर (Official Answer)
सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation): अचूक उत्तर: पर्याय (4)
योग्य उत्तर भारतीय रिझर्व्ह बँक आहे. स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे: • भारतीय रिझर्व्ह बँक (RBI) ही भारतातील परकीय चलन साठ्याची एकमेव संरक्षक आणि व्यवस्थापक आहे. भारतीय रुपयाचे बाह्य मूल्य राखण्यासाठी आणि आंतरराष्ट्रीय व्यापार आणि देयकांचे सुरळीत संचालन सुनिश्चित करण्यासाठी ती जबाबदार आहे. • या साठ्यांच्या संरक्षणासाठी कायदेशीर चौकट भारतीय रिझर्व्ह बँक अधिनियम, 1934 द्वारे प्रदान केली जाते. विशेषतः, हा अधिनियम बँकेला आर्थिक स्थिरता सुनिश्चित करण्यासाठी परकीय चलनाचा वापर करण्याचे आदेश देतो. म्हणून, योग्य उत्तर भारतीय रिझर्व्ह बँक आहे. • परकीय चलन व्यवस्थापन अधिनियम (FEMA), 1999, ज्याने 1973 च्या परकीय चलन नियमन अधिनियमाची (FERA) जागा घेतली, RBI ला अधिक उदार आर्थिक वातावरणात परकीय चलन व्यवहार आणि साठे नियंत्रित आणि व्यवस्थापित करण्याचे अधिकार देतो. • अर्थ मंत्रालय (पर्याय 2) राजकोषीय धोरण, कर आकारणी आणि केंद्रीय अर्थसंकल्पावर लक्ष ठेवते, परंतु ते साठे धारण करत नाही. म्हणून, विधान 2 चुकीचे आहे. • परराष्ट्र मंत्रालय (पर्याय 1) भारताचे बाह्य संबंध आणि मुत्सद्देगिरी व्यवस्थापित करते, तर कॉर्पोरेट व्यवहार मंत्रालय (पर्याय 3) कंपनी अधिनियम, 2013 आणि इतर कॉर्पोरेट कायद्यांच्या प्रशासनावर लक्ष केंद्रित करते. यापैकी कोणतीही संस्था आर्थिक साठ्याची संरक्षक म्हणून काम करत नाही. म्हणून, विधान 1 आणि 3 अयोग्य आहेत. पूरक माहिती: • भारताच्या परकीय चलन साठ्याचे घटक: साठा चार भिन्न घटकांनी बनलेला आहे: परकीय चलन मालमत्ता (FCA), सोने, विशेष आहरण अधिकार (SDRs) आणि आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीतील (IMF) राखीव ट्रेंच स्थिती (RTP). • परकीय चलन मालमत्ता (FCA): हा साठ्याचा सर्वात मोठा भाग आहे. यात युरो, पौंड स्टर्लिंग आणि जपानी येन यांसारख्या गैर-अमेरिकन चलनांचे मूल्य समाविष्ट आहे, जरी ते सहसा अमेरिकन डॉलरच्या स्वरूपात व्यक्त केले जातात. या मालमत्तांची बहु-चलन आणि बहु-बाजार पोर्टफोलिओमध्ये गुंतवणूक केली जाते. • विशेष आहरण अधिकार (SDR): IMF द्वारे 1969 मध्ये तयार केलेले, SDR हे आंतरराष्ट्रीय राखीव मालमत्ता आहे. ते चलन नसून IMF सदस्यांच्या मुक्तपणे वापरता येणाऱ्या चलनांवर एक संभाव्य दावा आहे. • राखीव ट्रेंच स्थिती (RTP): हा IMF मध्ये प्रत्येक सदस्य देशाने योगदान दिलेल्या चलनांच्या कोटाचा एक भाग आहे. ते सेवा शुल्क किंवा आर्थिक सुधारणांच्या अटींशिवाय देशाद्वारे स्वतःच्या उद्देशांसाठी वापरले जाऊ शकते. महत्त्वाची टीप: • राखीव व्यवस्थापनाची उद्दिष्टे: RBI सुरक्षितता, तरलता आणि उत्पन्न या प्राथमिक उद्दिष्टांसह साठ्याचे व्यवस्थापन करते. जागतिक आर्थिक अस्थिरतेदरम्यानही देश आपल्या बाह्य दायित्वांची पूर्तता करू शकेल हे सुनिश्चित करण्यासाठी परताव्यापेक्षा सुरक्षितता आणि तरलतेला प्राधान्य दिले जाते. • RBI अधिनियमाचे कलम 40: हे विशिष्ट कलम केंद्र सरकारला विनिमय दर निश्चित करण्यास सांगते आणि RBI स्थैर्य राखण्यासाठी त्या दराने परकीय चलन खरेदी आणि विक्री करण्यास बांधील आहे. • साप्ताहिक अहवाल: RBI आपल्या साप्ताहिक सांख्यिकी पूरक (WSS) मध्ये दर शुक्रवारी परकीय चलन साठ्याच्या स्थितीबाबत डेटा प्रसिद्ध करते. • ऐतिहासिक महत्त्व: 1991 च्या देयक संतुलन (BoP) संकटानंतर भारताचे राखीव व्यवस्थापन एक महत्त्वाचे केंद्र बनले. तेव्हापासून, RBI ने बाह्य धक्क्यांविरुद्ध आणि सट्टेबाजीच्या दबावांविरुद्ध बफर म्हणून काम करण्यासाठी साठ्याची एक मजबूत पातळी राखली आहे.
परीक्षेतील संभाव्य चूक / Exam Trap:

परीक्षेतील संभाव्य चूक: विद्यार्थी अनेकदा पर्याय 1 ('परराष्ट्र मंत्रालय') आणि पर्याय 4 ('भारतीय रिझर्व्ह बँक') यामध्ये गोंधळात पडतात. प्रश्न नीट वाचून संकल्पनेतील सूक्ष्म भेद लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

स्मृती क्लृप्ती / Memory Booster & Mnemonic:

स्मृती सूत्र: संकल्पना व आकडेवारी — 'भारतीय रिझर्व्ह बँक'. अर्थव्यवस्थेत Money and Bankingचा थेट संबंध 'भारतीय रिझर्व्ह बँक' या निकषाशी येतो.

पर्याय निर्मूलन पद्धत / Option Elimination Strategy:

🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination Strategy): • पर्याय 1 ('परराष्ट्र मंत्रालय'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'भारतीय रिझर्व्ह बँक' हे ठरते. • पर्याय 2 ('अर्थ मंत्रालय'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'भारतीय रिझर्व्ह बँक' हे ठरते. • पर्याय 3 ('कॉर्पोरेट व्यवहार मंत्रालय'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'भारतीय रिझर्व्ह बँक' हे ठरते. • निष्कर्ष: त्यामुळे उर्वरित पर्याय बाद होऊन अचूक उत्तर पर्याय 4 ('भारतीय रिझर्व्ह बँक') निश्चित होते.

मोफत ऑनलाइन चाचणी उपलब्ध

MPSC संयुक्त पूर्व परीक्षा गट-क — १००-प्रश्न संपूर्ण सराव मॉक टेस्ट 08

हा प्रश्न आणि यासारखे सर्व संभाव्य प्रश्न प्रत्यक्ष परीक्षेसारख्या वेळेत सोडवून तुमची अचूकता तपासा.

ही टेस्ट आता सोडवा

संबंधित महत्त्वाचे सराव प्रश्न (Related Practice Questions):

Economy MPSC सराव प्रश्न

RBI नुसार FY'25 मध्ये भारताचा वास्तविक GDP वाढीचा दर किती असेल?

Economy MPSC सराव प्रश्न

पैशाचा पुरवठा ही एक ____ संकल्पना आहे.

Economy MPSC सराव प्रश्न

खालीलपैकी कोणते विधान 'मुक्त विनिमय दर' साठी रास्त आहे?

Economy MPSC सराव प्रश्न

प्रति एकक कर (किंवा विनिर्दिष्ट कर) म्हणजे काय?

Economy MPSC सराव प्रश्न

भारतातील प्रादेशिक ग्रामीण बँकांसंदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या: 1. भारतीय रिझर्व्ह बँकेद्वारे यांचे नियमन केले जाते तर आणि नाबार्डद्वारे यांचे पर्यवेक्षण केले जाते. 2. ते केंद्र, संबंधित राज्य सरकार आणि प्रायोजक बँकांच्या संयुक्त मालकीच्या आहेत. 3. त्यांना तरलता समायोजन सुविधा (LAF), सीमांत स्थायी सुविधा (MSF) आणि कॉल किंवा नोटीस मनी मार्केटमध्ये प्रवेश नाही वरीलपैकी कोणते/कोणती विधान/विधाने योग्य आहे/आहेत?]