MPSC Test Logo mpsctest.in
Economy Human Development Indices and Concepts FMT-01
पडताळलेले उत्तर (Verified)
MPSC सराव प्रश्न:

मानव विकासासाठी किती मुख्य दृष्टिकोन आहेत?

How many main approaches are there to human development?

पर्याय (Options):
A

सहा: उत्पन्न, कल्याण, मूलभूत गरजा, क्षमता, हक्कांवर आधारित, आणि सहभागी दृष्टिकोन

B

पाच: उत्पन्न, कल्याण, क्षमता, हक्कांवर आधारित आणि शाश्वतता दृष्टिकोन

C

तीन: उत्पन्न, कल्याण आणि क्षमता दृष्टिकोन

D

चार: उत्पन्न, कल्याण, किमान गरजा आणि क्षमता दृष्टिकोन

अचूक उत्तर (Official Answer)
सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation): अचूक उत्तर: पर्याय (4)
योग्य उत्तर चार: उत्पन्न, कल्याण, किमान गरजा आणि क्षमता दृष्टिकोन आहे. स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे: • उत्पन्न दृष्टिकोन हा मानवी विकास मोजण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या सर्वात जुन्या पद्धतींपैकी एक आहे. हा विकास पातळी थेट उत्पन्नाशी जोडतो, असे गृहीत धरून की उच्च उत्पन्न मानवी विकासाची उच्च पातळी आणि अधिक स्वातंत्र्य दर्शवते. म्हणून, विधान 1 अयोग्य आहे कारण त्यात सहभागी आणि हक्कांवर आधारित दृष्टिकोन समाविष्ट आहेत जे चार "मुख्य" पारंपरिक वर्गीकरणाचा भाग नाहीत. • कल्याण दृष्टिकोन मानवी अस्तित्वाला सर्व विकास कार्यांचे लाभार्थी किंवा लक्ष्य मानतो. हा दृष्टिकोन जीवनमान सुधारण्यासाठी शिक्षण, आरोग्य आणि इतर सामाजिक क्षेत्रांवर अधिक सरकारी खर्चाची वकिली करतो. म्हणून, विधान 2 अयोग्य आहे. • मूलभूत गरजा दृष्टिकोन सुरुवातीला आंतरराष्ट्रीय कामगार संघटनेने (ILO) प्रस्तावित केला होता. तो सहा मूलभूत गरजा ओळखतो: आरोग्य, शिक्षण, अन्न, पाणी पुरवठा, स्वच्छता आणि निवास. हा दृष्टिकोन मानवी निवडीच्या प्रश्नाकडे दुर्लक्ष करतो आणि प्रामुख्याने या गरजा पुरवण्यावर लक्ष केंद्रित करतो. म्हणून, विधान 3 अयोग्य आहे. • क्षमता दृष्टिकोन हा भारतीय नोबेल विजेते प्रा. अमर्त्य सेन यांच्या कार्याशी जवळून संबंधित आहे. मानवी विकास वाढवण्यासाठी आरोग्य, शिक्षण आणि संसाधनांपर्यंत पोहोचण्याच्या क्षेत्रांमध्ये मानवी क्षमता निर्माण करण्यावर तो लक्ष केंद्रित करतो. म्हणून, विधान 4 योग्य आहे. • एकत्रितपणे, हे चार दृष्टिकोन प्राथमिक चौकट दर्शवतात ज्याद्वारे मानवी विकासाचे ऐतिहासिकदृष्ट्या जागतिक संघटनांनी विश्लेषण आणि अंमलबजावणी केली आहे. पूरक माहिती: • मानव विकासाची संकल्पना: ही संकल्पना पाकिस्तानी अर्थशास्त्रज्ञ डॉ. महबूब उल हक यांनी 1990 मध्ये मांडली. त्यांनी याचे वर्णन लोकांच्या निवडी वाढवणारे आणि त्यांचे जीवन सुधारणारे विकास म्हणून केले. • संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम (UNDP): 1990 पासून, UNDP दरवर्षी मानव विकास अहवाल (HDR) प्रकाशित करते. हा अहवाल मानव विकास निर्देशांक (HDI) प्रदान करतो, जो महत्त्वाच्या परिमाणांमध्ये त्यांच्या प्रगतीनुसार देशांचे वर्गीकरण करतो. • HDI चे आयाम: निर्देशांक हा आयुर्मान (आरोग्य), शिक्षण (शालेय शिक्षणाची सरासरी वर्षे आणि अपेक्षित शालेय शिक्षणाची वर्षे), आणि दरडोई उत्पन्न (राहणीमानाचा दर्जा) या निर्देशकांचे एक संमिश्र सांख्यिकी आहे. • अमर्त्य सेन यांचे योगदान: प्रा. अमर्त्य सेन यांनी जोर दिला की विकासाचा उद्देश स्वातंत्र्य वाढवणे आहे. त्यांनी असा युक्तिवाद केला की क्षमतांचा अभाव (जसे की निरक्षरता किंवा खराब आरोग्य) लोक ज्या निवडी करू शकतात त्यांना मर्यादित करते, ज्यामुळे विकासाला अडथळा येतो. • जागतिक ट्रेंड: 2023-24 HDR सारखे आधुनिक अहवाल आता ग्रह संबंधित दबाव आणि असमानता (IHDI) यांसारख्या घटकांचा देखील विचार करतात जेणेकरून जागतिक प्रगतीचे अधिक समग्र चित्र प्रदान केले जाईल. महत्त्वाची टीप: • भाषिक आणि सांस्कृतिक घटक: "चार मुख्य दृष्टिकोनांचा" भाग नसतानाही, लिंग सक्षमीकरण आणि राजकीय स्वातंत्र्य यांसारखे घटक अनेकदा लिंग असमानता निर्देशांक (GII) सारख्या पूरक निर्देशांकांद्वारे मोजले जातात. • उत्पन्न वि. क्षमता: या दृष्टिकोनांमधील एक महत्त्वपूर्ण फरक हा आहे की, उत्पन्न दृष्टिकोन लोक काय मिळवतात यावर लक्ष केंद्रित करतो, तर क्षमता दृष्टिकोन लोक त्यांच्याकडे असलेल्या गोष्टींसह काय करण्यास सक्षम आहेत यावर लक्ष केंद्रित करतो. • सरकारी धोरण: कल्याण दृष्टिकोन हा अनेक देशांमध्ये, ज्यात भारत देखील समाविष्ट आहे, सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रम आणि सार्वत्रिक आरोग्य सेवा उपक्रमांसाठी अनेकदा आधार असतो. • ILO मानके: संयुक्त राष्ट्रांनी 2030 साठी निर्धारित केलेल्या शाश्वत विकास उद्दिष्टांची (SDGs) पूर्तता करण्यासाठी प्रयत्न करणाऱ्या विकसनशील राष्ट्रांसाठी मूलभूत गरजा दृष्टिकोन अजूनही संबंधित आहे.
परीक्षेतील संभाव्य चूक / Exam Trap:

परीक्षेतील संभाव्य चूक: विद्यार्थी अनेकदा पर्याय 1 ('सहा: उत्पन्न, कल्याण, मूलभूत गरजा, क्षमता, हक्कांवर आधारित, आणि सहभागी दृष्टिकोन') आणि पर्याय 4 ('चार: उत्पन्न, कल्याण, किमान गरजा आणि क्षमता दृष्टिकोन') यामध्ये गोंधळात पडतात. प्रश्न नीट वाचून संकल्पनेतील सूक्ष्म भेद लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

स्मृती क्लृप्ती / Memory Booster & Mnemonic:

स्मृती सूत्र: संकल्पना व आकडेवारी — 'चार: उत्पन्न, कल्याण, किमान गरजा आणि क्षमता दृष्टिकोन'. अर्थव्यवस्थेत Human Development Indices and Conceptsचा थेट संबंध 'चार: उत्पन्न, कल्याण, किमान गरजा आणि क्षमता दृष्टिकोन' या निकषाशी येतो.

पर्याय निर्मूलन पद्धत / Option Elimination Strategy:

🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination Strategy): • पर्याय 1 ('सहा: उत्पन्न, कल्याण, मूलभूत गरजा, क्षमता, हक्कांवर आधारित, आणि सहभागी दृष्टिकोन'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'चार: उत्पन्न, कल्याण, किमान गरजा आणि क्षमता दृष्टिकोन' हे ठरते. • पर्याय 2 ('पाच: उत्पन्न, कल्याण, क्षमता, हक्कांवर आधारित आणि शाश्वतता दृष्टिकोन'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'चार: उत्पन्न, कल्याण, किमान गरजा आणि क्षमता दृष्टिकोन' हे ठरते. • पर्याय 3 ('तीन: उत्पन्न, कल्याण आणि क्षमता दृष्टिकोन'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'चार: उत्पन्न, कल्याण, किमान गरजा आणि क्षमता दृष्टिकोन' हे ठरते. • निष्कर्ष: त्यामुळे उर्वरित पर्याय बाद होऊन अचूक उत्तर पर्याय 4 ('चार: उत्पन्न, कल्याण, किमान गरजा आणि क्षमता दृष्टिकोन') निश्चित होते.

मोफत ऑनलाइन चाचणी उपलब्ध

MPSC संयुक्त पूर्व परीक्षा गट-क — १००-प्रश्न संपूर्ण सराव मॉक टेस्ट 02

हा प्रश्न आणि यासारखे सर्व संभाव्य प्रश्न प्रत्यक्ष परीक्षेसारख्या वेळेत सोडवून तुमची अचूकता तपासा.

ही टेस्ट आता सोडवा

संबंधित महत्त्वाचे सराव प्रश्न (Related Practice Questions):

Economy MPSC सराव प्रश्न

RBI नुसार FY'25 मध्ये भारताचा वास्तविक GDP वाढीचा दर किती असेल?

Economy MPSC सराव प्रश्न

पैशाचा पुरवठा ही एक ____ संकल्पना आहे.

Economy MPSC सराव प्रश्न

खालीलपैकी कोणते विधान 'मुक्त विनिमय दर' साठी रास्त आहे?

Economy MPSC सराव प्रश्न

प्रति एकक कर (किंवा विनिर्दिष्ट कर) म्हणजे काय?

Economy MPSC सराव प्रश्न

भारतातील प्रादेशिक ग्रामीण बँकांसंदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या: 1. भारतीय रिझर्व्ह बँकेद्वारे यांचे नियमन केले जाते तर आणि नाबार्डद्वारे यांचे पर्यवेक्षण केले जाते. 2. ते केंद्र, संबंधित राज्य सरकार आणि प्रायोजक बँकांच्या संयुक्त मालकीच्या आहेत. 3. त्यांना तरलता समायोजन सुविधा (LAF), सीमांत स्थायी सुविधा (MSF) आणि कॉल किंवा नोटीस मनी मार्केटमध्ये प्रवेश नाही वरीलपैकी कोणते/कोणती विधान/विधाने योग्य आहे/आहेत?]