MPSC Test Logo mpsctest.in
Economy Agriculture FMT-01
पडताळलेले उत्तर (Verified)
MPSC सराव प्रश्न:

जुलै-सप्टेंबर 2025 या कालावधीत ग्रामीण कृषी क्षेत्रातील कामगारांचा वाटा का वाढला?

Why did the share of workers in the rural agriculture sector increase during July–September 2025?

पर्याय (Options):
A

खरीप कृषी कार्यांमुळे

अचूक उत्तर (Official Answer)
B

शहरी स्थलांतरामुळे

C

नवीन सरकारी योजनांमुळे

D

उत्पादन क्षेत्रातील नोकऱ्यांमध्ये घट झाल्यामुळे

सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation): अचूक उत्तर: पर्याय (1)
योग्य उत्तर खरीप कृषी कार्यांमुळे आहे. स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे: • जुलै ते सप्टेंबर या महिन्यांमध्ये ग्रामीण कृषी क्षेत्रातील कामगारांचा वाटा वाढण्याचे मुख्य कारण म्हणजे खरीप पेरणीच्या हंगामाची सुरुवात. हा कालावधी नैऋत्य मोसमी पावसाशी जुळतो, जो प्रमुख पिकांसाठी आवश्यक पाऊस पुरवतो. म्हणून, विधान 1 योग्य आहे. • या काळात कृषी कामांमध्ये जमीन तयार करणे, पेरणी करणे आणि रोपण करणे (विशेषतः भात लागवडीसाठी) यांसारख्या जास्त मनुष्यबळ लागणाऱ्या कामांचा समावेश असतो. यामुळे ग्रामीण भागांमध्ये रोजगाराच्या संधींमध्ये हंगामी वाढ होते. • नियमित कामगार दल सर्वेक्षण (PLFS) अनेकदा या हंगामी बदलांची नोंद करते, ज्यामध्ये पावसाळ्याच्या तिमाहीत उन्हाळ्याच्या महिन्यांच्या तुलनेत कृषी क्षेत्रातील कामगार लोकसंख्या गुणोत्तर (WPR) जास्त असल्याचे दिसून येते. • या काळात शहरी स्थलांतर सामान्यतः कमी होते किंवा उलट होते, कारण कामगार त्यांच्या वडिलोपार्जित शेतीची काळजी घेण्यासाठी त्यांच्या गावांमध्ये परत येतात. त्यामुळे, स्थलांतर हे ग्रामीण कृषी कामगारांच्या वाढीचे कारण नाही. म्हणून, विधान 2 अयोग्य आहे. • मनरेगा (MGNREGA) सारख्या सरकारी योजना समर्थन पुरवत असल्या तरी, कृषी कामगारांची मागणी केवळ नवीन योजनांच्या अंमलबजावणीमुळे नव्हे तर नैसर्गिक पीकचक्रामुळे प्रेरित होते. म्हणून, विधान 3 अयोग्य आहे. • उत्पादन क्षेत्रातील नोकऱ्यांमध्ये घट झाल्यामुळे कृषी क्षेत्रात प्रच्छन्न बेरोजगारी वाढू शकते, परंतु जुलै-सप्टेंबर कालावधीतील विशिष्ट वाढ ही शेतीशी संबंधित एक आवर्ती हंगामी घटना आहे. म्हणून, विधान 4 अयोग्य आहे. पूरक माहिती: • खरीप पिके: ही 'मोसमी पिके' असून ती पावसाळ्याच्या सुरुवातीला (जून-जुलै) पेरली जातात आणि सप्टेंबर-ऑक्टोबरमध्ये काढणी केली जातात. मुख्य उदाहरणांमध्ये भात (तांदूळ), मका, ज्वारी, बाजरी, कापूस आणि भुईमूग यांचा समावेश आहे. या पिकांना जास्त तापमान आणि जास्त आर्द्रता आवश्यक असते. • रब्बी पिके: ही 'हिवाळी पिके' असून ती ऑक्टोबर-नोव्हेंबरमध्ये पेरली जातात आणि मार्च-एप्रिलमध्ये काढणी केली जातात. प्रमुख पिकांमध्ये गहू, बार्ली, हरभरा आणि मोहरी यांचा समावेश आहे. त्यांना वाढीच्या काळात थंड हवामान आणि उगवण व काढणीच्या काळात उष्ण हवामान आवश्यक असते. • जायद पिके: ही रब्बी आणि खरीप यांच्या मधल्या कमी कालावधीत (सामान्यतः मार्च ते जून) पिकवली जातात. उदाहरणांमध्ये टरबूज, काकडी आणि विविध भाजीपाला यांचा समावेश आहे. • आर्थिक परिणाम: कृषी क्षेत्र भारताच्या सकल मूल्यवर्धनामध्ये (GVA) अंदाजे 18-20% योगदान देते. जुलै-सप्टेंबर तिमाही अन्नसुरक्षा आणि ग्रामीण उत्पन्नासाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे, ज्यामुळे उर्वरित आर्थिक वर्षासाठी ग्रामीण उपभोगाला चालना मिळते. • कामगार दलाचे कल: भारतात, एकूण कामगार दलापैकी सुमारे 45-47% लोकसंख्या अजूनही कृषी क्षेत्रावर अवलंबून आहे. खरीप हंगामात महिला कामगार दल सहभाग दर (LFPR) मध्ये तीव्र वाढ दिसून येते, कारण महिला रोपण आणि तण काढणीमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावतात. महत्त्वाची टीप: • नैऋत्य मान्सून: यामुळे भारताच्या एकूण वार्षिक पावसापैकी जवळपास 75% पाऊस पडतो. पंजाब, हरियाणा, उत्तर प्रदेश आणि पश्चिम बंगाल यांसारखी राज्ये खरीप उत्पादनाची प्रमुख केंद्रे आहेत. • रोजगार लवचिकता: भारतीय अर्थव्यवस्थेसाठी कृषी क्षेत्र एक 'शॉक ॲब्सॉर्बर' म्हणून कार्य करते. शहरी आर्थिक मंदीच्या काळात, ग्रामीण क्षेत्र अतिरिक्त कामगार शक्तीला शोषून घेते, ज्यामुळे कृषी कामगारांच्या संख्येत वाढ होते. • माहितीचा स्रोत: राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालय (NSO) PLFS अहवाल प्रकाशित करते, जे शहरी भागांसाठी तिमाही आधारावर आणि ग्रामीण प्रवृत्तींसाठी वार्षिक/तिमाही आधारावर बेरोजगारी दर (UR) आणि कामगार दल सहभाग दर (LFPR) यांचा मागोवा घेतात. • भौगोलिक वितरण: पंजाबसारख्या उच्च सिंचन कव्हरेज असलेल्या राज्यांची मान्सूनच्या वेळेवर अवलंबूनता मध्य भारत आणि दख्खन पठारावरील पर्जन्य-आधारित क्षेत्रांपेक्षा कमी असते.
परीक्षेतील संभाव्य चूक / Exam Trap:

परीक्षेतील संभाव्य चूक: विद्यार्थी अनेकदा पर्याय 2 ('शहरी स्थलांतरामुळे') आणि पर्याय 1 ('खरीप कृषी कार्यांमुळे') यामध्ये गोंधळात पडतात. प्रश्न नीट वाचून संकल्पनेतील सूक्ष्म भेद लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

स्मृती क्लृप्ती / Memory Booster & Mnemonic:

स्मृती सूत्र: संकल्पना व आकडेवारी — 'खरीप कृषी कार्यांमुळे'. अर्थव्यवस्थेत Agricultureचा थेट संबंध 'खरीप कृषी कार्यांमुळे' या निकषाशी येतो.

पर्याय निर्मूलन पद्धत / Option Elimination Strategy:

🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination Strategy): • पर्याय 2 ('शहरी स्थलांतरामुळे'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'खरीप कृषी कार्यांमुळे' हे ठरते. • पर्याय 3 ('नवीन सरकारी योजनांमुळे'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'खरीप कृषी कार्यांमुळे' हे ठरते. • पर्याय 4 ('उत्पादन क्षेत्रातील नोकऱ्यांमध्ये घट झाल्यामुळे'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'खरीप कृषी कार्यांमुळे' हे ठरते. • निष्कर्ष: त्यामुळे उर्वरित पर्याय बाद होऊन अचूक उत्तर पर्याय 1 ('खरीप कृषी कार्यांमुळे') निश्चित होते.

मोफत ऑनलाइन चाचणी उपलब्ध

MPSC संयुक्त पूर्व परीक्षा गट-क — १००-प्रश्न संपूर्ण सराव मॉक टेस्ट 01

हा प्रश्न आणि यासारखे सर्व संभाव्य प्रश्न प्रत्यक्ष परीक्षेसारख्या वेळेत सोडवून तुमची अचूकता तपासा.

ही टेस्ट आता सोडवा

संबंधित महत्त्वाचे सराव प्रश्न (Related Practice Questions):

Economy MPSC सराव प्रश्न

RBI नुसार FY'25 मध्ये भारताचा वास्तविक GDP वाढीचा दर किती असेल?

Economy MPSC सराव प्रश्न

पैशाचा पुरवठा ही एक ____ संकल्पना आहे.

Economy MPSC सराव प्रश्न

खालीलपैकी कोणते विधान 'मुक्त विनिमय दर' साठी रास्त आहे?

Economy MPSC सराव प्रश्न

प्रति एकक कर (किंवा विनिर्दिष्ट कर) म्हणजे काय?

Economy MPSC सराव प्रश्न

भारतातील प्रादेशिक ग्रामीण बँकांसंदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या: 1. भारतीय रिझर्व्ह बँकेद्वारे यांचे नियमन केले जाते तर आणि नाबार्डद्वारे यांचे पर्यवेक्षण केले जाते. 2. ते केंद्र, संबंधित राज्य सरकार आणि प्रायोजक बँकांच्या संयुक्त मालकीच्या आहेत. 3. त्यांना तरलता समायोजन सुविधा (LAF), सीमांत स्थायी सुविधा (MSF) आणि कॉल किंवा नोटीस मनी मार्केटमध्ये प्रवेश नाही वरीलपैकी कोणते/कोणती विधान/विधाने योग्य आहे/आहेत?]