MPSC Test Logo mpsctest.in
Economy Industrial Sector FMT-01
पडताळलेले उत्तर (Verified)
MPSC सराव प्रश्न:

भारतामध्ये मोठ्या शहरांमध्ये तृतीयक क्रियाकलापांचे प्रमाण जास्त का असते?

Why do large cities tend to have a higher proportion of tertiary activities in India?

पर्याय (Options):
A

समूहीकरण आणि सेवांच्या मागणीमुळे

अचूक उत्तर (Official Answer)
B

सुपीक जमिनीमुळे

C

खाणकाम कार्यांमुळे

D

प्राथमिक संसाधनांच्या कमतरतेमुळे

सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation): अचूक उत्तर: पर्याय (1)
योग्य उत्तर समूहीकरण आणि सेवांच्या मागणीमुळे आहे. स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे: • तृतीयक क्रियाकलाप, ज्यांना अनेकदा सेवा क्षेत्र म्हणून संबोधले जाते, यामध्ये मूर्त वस्तूंच्या उत्पादनाऐवजी सेवांची तरतूद समाविष्ट असते. भारतामध्ये, मोठ्या शहरांमध्ये या क्रियाकलापांसाठी प्रमुख केंद्र बनले आहेत, कारण समूहीकरण अर्थव्यवस्था यांमुळे लोक आणि व्यवसायांच्या एकत्रिकरणामुळे सामायिक पायाभूत सुविधा आणि विशेष कामगार पूल यांसारख्या परस्पर फायद्यांना चालना मिळते. • शहरी भागातील उच्च लोकसंख्येची घनता बँकिंग, विमा, शिक्षण, आरोग्यसेवा आणि मनोरंजन यांसारख्या सेवांसाठी प्रचंड आणि विविध मागणी निर्माण करते. ग्रामीण भागाच्या तुलनेत शहरांमध्ये ही मागणी खूप जास्त असते, जिथे शेती सारख्या प्राथमिक क्रियाकलापांचे वर्चस्व असते. • मोठी शहरे प्रशासकीय आणि आर्थिक केंद्रे म्हणून कार्य करतात. यामध्ये कॉर्पोरेट मुख्यालये, सरकारी कार्यालये आणि शेअर बाजार (उदा. मुंबईतील बॉम्बे स्टॉक एक्सचेंज) असतात, ज्यांना आंतरिकपणे सहायक तृतीयक सेवांच्या मोठ्या नेटवर्कची आवश्यकता असते. • उच्च-स्पीड इंटरनेट, आंतरराष्ट्रीय विमानतळे आणि संघटित वाहतूक नेटवर्क यांसारख्या प्रगत पायाभूत सुविधांच्या उपस्थितीमुळे माहिती तंत्रज्ञान (IT) आणि बिझनेस प्रोसेस आउटसोर्सिंग (BPO) क्षेत्रांच्या वाढीस मदत होते, जे भारताच्या तृतीयक अर्थव्यवस्थेचे प्रमुख घटक आहेत. • मोठ्या शहरी केंद्रांना ज्ञान प्रसाराचा देखील फायदा होतो. विद्यापीठे, संशोधन संस्था आणि खाजगी कंपन्यांच्या जवळच्या स्थानामुळे नवीनता आणि चतुर्थक क्रियाकलापांची, जे विशेष तृतीयक सेवा आहेत, वाढ होते. पूरक माहिती: • आर्थिक क्षेत्रांचे वर्गीकरण: • प्राथमिक क्षेत्र: नैसर्गिक संसाधनांच्या निष्कर्षाशी संबंधित. उदाहरणांमध्ये शेती, खाणकाम आणि मासेमारी यांचा समावेश आहे. हे साधारणपणे संसाधनांच्या उपलब्धतेवर आधारित स्थान-विशिष्ट असतात. • दुय्यम क्षेत्र: कच्च्या मालावर प्रक्रिया करून तयार वस्तू बनवण्यावर लक्ष केंद्रित करते. शहरांमध्ये उपस्थित असताना, जड उद्योग जमिनीच्या खर्चांमुळे अनेकदा बाहेरील बाजूस जातात. • तृतीयक क्षेत्र: यामध्ये व्यापार, वाहतूक, संवाद आणि व्यावसायिक सेवांचा समावेश आहे. हे सध्या भारताच्या सकल मूल्यवर्धनामध्ये (GVA) 50% पेक्षा जास्त योगदान देते. • भारतातील संरचनात्मक परिवर्तन: अनेक विकसित राष्ट्रांप्रमाणे नसून, भारताने एक अद्वितीय आर्थिक बदल अनुभवला, जिथे ते कृषी अर्थव्यवस्थेतून थेट सेवा-आधारित अर्थव्यवस्थेकडे गेले, पश्चिमी देशांमध्ये दिसून आलेला तीव्र औद्योगिकीकरण टप्पा वगळून. • शहरीकरण प्रवृत्ती: जनगणना 2011 नुसार, सुमारे 31.16% लोकसंख्या शहरी भागात राहत होती. वर्ष 2030 पर्यंत, जवळजवळ 40% भारतीय शहरांमध्ये राहतील, ज्यामुळे तृतीयक क्षेत्राची वाढ आणखी वाढेल असे अंदाज आहेत. • रोजगार डेटा: जरी तृतीयक क्षेत्र GDP मध्ये सर्वाधिक योगदान देत असले तरी, ते अजूनही बहुसंख्य कर्मचाऱ्यांना रोजगार देत नाही. नियमित श्रमशक्ती सर्वेक्षण (PLFS) अनेकदा अधोरेखित करते की शेती जवळजवळ 45-48% लोकसंख्येला रोजगार देत असताना, सेवा क्षेत्र टियर-1 आणि टियर-2 शहरांमध्ये सर्वात वेगाने वाढणारा रोजगार प्रदाता आहे. महत्त्वाची टीप: • तृतीयक केंद्रांची उदाहरणे: बेंगळुरू त्याच्या आयटी सेवांसाठी जागतिक स्तरावर “भारताची सिलिकॉन व्हॅली” म्हणून ओळखले जाते. मुंबई ही आर्थिक राजधानी आहे, आणि गुरुग्राम/नोएडा सल्लागार आणि BPO कार्यांसाठी प्रमुख केंद्रे आहेत. • उदारीकरणाची भूमिका: 1991 च्या आर्थिक सुधारणांनी (LPG - Liberalization, Privatization, and Globalization ) तृतीयक क्षेत्रासाठी एक उत्प्रेरक म्हणून कार्य केले, ज्यामुळे दूरसंचार, किरकोळ व्यापार आणि बँकिंगमध्ये परदेशी थेट गुंतवणूक (FDI) करण्याची परवानगी मिळाली. • सेवा क्षेत्राचा वाढीचा दर: ऐतिहासिकदृष्ट्या, भारतातील सेवा क्षेत्राचा वाढीचा दर दरवर्षी 7% ते 9% राखला गेला आहे, जो प्राथमिक क्षेत्रापेक्षा लक्षणीयरीत्या जास्त आहे. • डिजिटल इंडियाचा प्रभाव: वर्ष 2015 मध्ये सुरू केलेल्या या उपक्रमामुळे तृतीयक क्रियाकलापांना डिजिटल क्षेत्रात आणखी पुढे ढकलले गेले आहे, ज्यामुळे सर्व प्रमुख भारतीय शहरांमध्ये ई-कॉमर्स, फिनटेक आणि ऑनलाइन शिक्षणाचे अनुप्रयोग वाढले आहेत.
परीक्षेतील संभाव्य चूक / Exam Trap:

परीक्षेतील संभाव्य चूक: विद्यार्थी अनेकदा पर्याय 2 ('सुपीक जमिनीमुळे') आणि पर्याय 1 ('समूहीकरण आणि सेवांच्या मागणीमुळे') यामध्ये गोंधळात पडतात. प्रश्न नीट वाचून संकल्पनेतील सूक्ष्म भेद लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

स्मृती क्लृप्ती / Memory Booster & Mnemonic:

स्मृती सूत्र: संकल्पना व आकडेवारी — 'समूहीकरण आणि सेवांच्या मागणीमुळे'. अर्थव्यवस्थेत Industrial Sectorचा थेट संबंध 'समूहीकरण आणि सेवांच्या मागणीमुळे' या निकषाशी येतो.

पर्याय निर्मूलन पद्धत / Option Elimination Strategy:

🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination Strategy): • पर्याय 2 ('सुपीक जमिनीमुळे'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'समूहीकरण आणि सेवांच्या मागणीमुळे' हे ठरते. • पर्याय 3 ('खाणकाम कार्यांमुळे'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'समूहीकरण आणि सेवांच्या मागणीमुळे' हे ठरते. • पर्याय 4 ('प्राथमिक संसाधनांच्या कमतरतेमुळे'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'समूहीकरण आणि सेवांच्या मागणीमुळे' हे ठरते. • निष्कर्ष: त्यामुळे उर्वरित पर्याय बाद होऊन अचूक उत्तर पर्याय 1 ('समूहीकरण आणि सेवांच्या मागणीमुळे') निश्चित होते.

मोफत ऑनलाइन चाचणी उपलब्ध

MPSC संयुक्त पूर्व परीक्षा गट-क — १००-प्रश्न संपूर्ण सराव मॉक टेस्ट 01

हा प्रश्न आणि यासारखे सर्व संभाव्य प्रश्न प्रत्यक्ष परीक्षेसारख्या वेळेत सोडवून तुमची अचूकता तपासा.

ही टेस्ट आता सोडवा

संबंधित महत्त्वाचे सराव प्रश्न (Related Practice Questions):

Economy MPSC सराव प्रश्न

RBI नुसार FY'25 मध्ये भारताचा वास्तविक GDP वाढीचा दर किती असेल?

Economy MPSC सराव प्रश्न

पैशाचा पुरवठा ही एक ____ संकल्पना आहे.

Economy MPSC सराव प्रश्न

खालीलपैकी कोणते विधान 'मुक्त विनिमय दर' साठी रास्त आहे?

Economy MPSC सराव प्रश्न

प्रति एकक कर (किंवा विनिर्दिष्ट कर) म्हणजे काय?

Economy MPSC सराव प्रश्न

भारतातील प्रादेशिक ग्रामीण बँकांसंदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या: 1. भारतीय रिझर्व्ह बँकेद्वारे यांचे नियमन केले जाते तर आणि नाबार्डद्वारे यांचे पर्यवेक्षण केले जाते. 2. ते केंद्र, संबंधित राज्य सरकार आणि प्रायोजक बँकांच्या संयुक्त मालकीच्या आहेत. 3. त्यांना तरलता समायोजन सुविधा (LAF), सीमांत स्थायी सुविधा (MSF) आणि कॉल किंवा नोटीस मनी मार्केटमध्ये प्रवेश नाही वरीलपैकी कोणते/कोणती विधान/विधाने योग्य आहे/आहेत?]