योग्य उत्तर DIPAM आहे.
स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे:
• गुंतवणूक आणि सार्वजनिक मालमत्ता व्यवस्थापन विभाग (DIPAM) ही भारतातील सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रमांचे (PSEs) विनिवेश आणि धोरणात्मक विक्री व्यवस्थापित करणारी नोडल एजन्सी आहे.
• DIPAM अर्थ मंत्रालयाच्या अंतर्गत कार्य करते आणि सार्वजनिक क्षेत्रातील कंपन्यांमधील सरकारी हिस्सा विकून महसूल निर्माण करण्यासाठी जबाबदार आहे.
• या विभागाला 2016 मध्ये DIPAM असे नाव देण्यापूर्वी तो विनिवेश विभाग म्हणून ओळखला जात असे.
• केंद्रीय सार्वजनिक क्षेत्रातील उद्योगांमध्ये (CPSEs) सरकारी इक्विटीच्या विक्रीतून इष्टतम लाभ सुनिश्चित करणे हा DIPAM चा उद्देश आहे.
• हे सार्वजनिक क्षेत्रातील उद्योगांच्या मालमत्तेचे व्यवस्थापन देखील करते, ज्यामध्ये विनिवेशासाठी निश्चित केलेल्या मालमत्तांचा समावेश आहे.
पूरक माहिती:
• विनिवेश:
• यामध्ये सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रमांमध्ये (PSUs) सरकारचा हिस्सा विकणे किंवा त्याचे लिक्विडेशन करणे या प्रक्रियेचा संदर्भ आहे.
• विनिवेशाचा प्राथमिक उद्देश सरकारसाठी संसाधने वाढवणे आणि PSUs ची कार्यक्षमता सुधारणे हा आहे.
• विनिवेशाचे उत्पन्न सरकारच्या बिगर-कर महसुलाचा भाग आहे.
• धोरणात्मक विनिवेश:
• यामध्ये PSU मधील सरकारी इक्विटीचा महत्त्वपूर्ण भाग विकणे समाविष्ट आहे, सामान्यतः खाजगी संस्थांना, व्यवस्थापन नियंत्रणाच्या हस्तांतरणासह.
• धोरणात्मक विनिवेशाचा उद्देश PSUs च्या चांगल्या व्यवस्थापन आणि वाढीसाठी खाजगी क्षेत्रातील कौशल्य आणि गुंतवणूक आणणे हा आहे.
• DIPAM ची प्रमुख कार्ये:
• विनिवेश आणि मालमत्ता मुद्रीकरण संबंधित धोरणे तयार करणे.
• विनिवेशाची वेळ आणि पद्धतीबाबत सरकारला सल्ला देणे.
• त्यांचे मूल्य अनलॉक करण्यासाठी स्टॉक एक्स्चेंजवर CPSEs च्या सूचीचे पर्यवेक्षण करणे.
• अलीकडील विनिवेशाची उदाहरणे:
• प्रमुख विनिवेश प्रकरणांमध्ये एअर इंडियाची धोरणात्मक विक्री, LIC IPO आणि BPCL विनिवेश यांचा समावेश आहे.
• या उपक्रमांचा उद्देश राजकोषीय तूट कमी करणे आणि आत्मनिर्भर भारताला प्रोत्साहन देणे हा आहे.
The correct answer is DIPAM.
Explanation & Key Takeaways:
• Department of Investment and Public Asset Management (DIPAM) is the nodal agency in India for managing disinvestment and strategic sale of public sector enterprises (PSEs).
• DIPAM operates under the Ministry of Finance and is responsible for generating revenue through the sale of government stakes in public sector companies.
• The department was earlier known as the Department of Disinvestment before being renamed as DIPAM in 2016.
• DIPAM's objective is to ensure optimal realization from the sale of government equity in central public sector enterprises (CPSEs).
• It also oversees the management of assets of public sector enterprises, including those earmarked for disinvestment.
Related Concepts:
• Disinvestment:
• It refers to the process of selling or liquidating the government’s stake in public sector undertakings (PSUs).
• The primary objective of disinvestment is to raise resources for the government and improve the operational efficiency of PSUs.
• Disinvestment proceeds are part of the non-tax revenue of the government.
• Strategic Disinvestment:
• It involves the sale of substantial portions of government equity in a PSU, often to private entities, along with the transfer of management control.
• Strategic disinvestment aims to bring in private sector expertise and investment for better management and growth of PSUs.
• DIPAM’s Key Functions:
• Formulating policies related to disinvestment and asset monetization.
• Advising the government on the timing and mode of disinvestment.
• Overseeing the listing of CPSEs on stock exchanges to unlock their value.
• Examples of Recent Disinvestments:
• Major disinvestment cases include the strategic sale of Air India, LIC IPO, and BPCL disinvestment.
• These initiatives aim to bridge the fiscal deficit and promote a self-reliant India.
परीक्षेतील संभाव्य चूक: विद्यार्थी अनेकदा पर्याय 3 ('RBI') आणि पर्याय 2 ('DIPAM') यामध्ये गोंधळात पडतात. प्रश्न नीट वाचून संकल्पनेतील सूक्ष्म भेद लक्षात घेणे आवश्यक आहे.
Exam Trap: Candidates frequently confuse Option 3 ('RBI') with Option 2 ('DIPAM'). Distinguish the exact context before marking.
स्मृती सूत्र: संकल्पना व आकडेवारी — 'DIPAM'. अर्थव्यवस्थेत Economyचा थेट संबंध 'DIPAM' या निकषाशी येतो.
Concept Booster: Core Economic Rule — 'DIPAM'. Link Economy with 'DIPAM'.
🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination Strategy):
• पर्याय 1 ('NABARD'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'DIPAM' हे ठरते.
• पर्याय 3 ('RBI'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'DIPAM' हे ठरते.
• पर्याय 4 ('SEBI'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'DIPAM' हे ठरते.
• निष्कर्ष: त्यामुळे उर्वरित पर्याय बाद होऊन अचूक उत्तर पर्याय 2 ('DIPAM') निश्चित होते.
🎯 Option Elimination Strategy:
• Option 1 ('NABARD'): Incorrect. As per official verified records, 'DIPAM' is the valid fact.
• Option 3 ('RBI'): Incorrect. As per official verified records, 'DIPAM' is the valid fact.
• Option 4 ('SEBI'): Incorrect. As per official verified records, 'DIPAM' is the valid fact.
• Conclusion: Hence, eliminating incorrect options leads to Option 2 ('DIPAM').