सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (4)
योग्य उत्तर पर्याय 4 आहे.
स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे:
• उपराष्ट्रपती ज्या तारखेला त्यांच्या पदावर प्रवेश करतात त्या तारखेपासून पाच वर्षांच्या कालावधीसाठी पद धारण करतात. म्हणून विधान 3 योग्य आहे.
• मात्र, राष्ट्रपतींना राजीनामा पत्र पाठवून ते कधीही आपल्या पदाचा राजीनामा देऊ शकतात.
• त्यांचा कार्यकाळ पूर्ण होण्याआधी त्यांना पदावरून काढून टाकले जाऊ शकते.
• त्याला काढून टाकण्यासाठी औपचारिक महाभियोग आवश्यक नाही.
• राज्यसभेच्या सर्व तत्कालीन सदस्यांच्या बहुमताने मंजूर केलेल्या आणि लोकसभेने मान्य केलेल्या ठरावाद्वारे त्याला काढून टाकले जाऊ शकते. म्हणून विधान 4 अयोग्य आहे.
• याचाच अर्थ हा ठराव राज्यसभेत प्रभावी बहुमताने आणि लोकसभेत साध्या बहुमताने मंजूर झाला पाहिजे.
• येथे हे लक्षात घेतले पाहिजे की भारतातील प्रभावी बहुमत हे केवळ एक प्रकारचे विशेष बहुमत आहे आणि वेगळे नाही.
• पुढे, हा ठराव लोकसभेत नव्हे तर केवळ राज्यसभेत मांडला जाऊ शकतो.
• परंतु, किमान 14 दिवसांची आगाऊ सूचना दिल्याशिवाय असा कोणताही ठराव मांडता येणार नाही.
• विशेष म्हणजे त्यांना हटवण्याचा कोणताही आधार घटनेत नमूद केलेला नाही.
• उपराष्ट्रपती त्यांच्या उत्तराधिकारी पदाचा कार्यभार स्वीकारत नाही तोपर्यंत त्यांच्या पाच वर्षांच्या कार्यकाळापलीकडे पदावर राहू शकतात.
• राज्य विधानसभेचे सदस्य त्याच्या निवडणुकीत भाग घेत नाहीत. म्हणून विधान 1 योग्य आहे.
• तो त्या पदासाठी पुन्हा निवडून येण्यासही पात्र आहे.
• तो कितीही पदासाठी निवडून येऊ शकतो.
पूरक माहिती:
• उपराष्ट्रपतींचे महत्त्वाचे अनुच्छेद :
• अनुच्छेद 63: भारताचा एक उपराष्ट्रपती असेल.
• अनुच्छेद 64: उपराष्ट्रपती हे राज्यांच्या परिषदेचे पदसिद्ध अध्यक्ष असतील आणि इतर कोणतेही लाभाचे पद धारण करणार नाहीत. म्हणून विधान 2 योग्य आहे.
• अनुच्छेद 65: या मृत्यूमुळे, राजीनामा दिल्याने किंवा काढून टाकल्यामुळे किंवा अन्यथा राष्ट्रपतींच्या कार्यालयात कोणतीही जागा रिक्त झाल्यास उपराष्ट्रपती अध्यक्ष म्हणून काम करतील.
• अनुच्छेद 66: उपराष्ट्रपतीची निवडणूक.
• अनुच्छेद 93: लोकसभेचे अध्यक्ष आणि सभागृहाचे उपसभापती असतील.
The correct answer is Option 4.
Explanation & Key Takeaways:
• The Vice-President holds office for a term of five years from the date on which he enters his office. Hence statement 3 is correct.
• However, he can resign from his office at any time by addressing the resignation letter to the President.
• He can also be removed from office before the completion of his term.
• A formal impeachment is not required for his removal.
• He can be removed by a resolution passed by a majority of all the then members of the Rajya Sabha and agreed to by the Lok Sabha. Hence statement 4 is incorrect.
• This means that this resolution should be passed in the Rajya Sabha by an effective majority and in the Lok Sabha by a simple majority.
• It must be noted here that the effective majority in India is only a type of special majority and not a separate one.
• Further, this resolution can be introduced only in the Rajya Sabha and not in the Lok Sabha.
• But, no such resolution can be moved unless at least 14 days advance notice has been given.
• Notably, no ground has been mentioned in the Constitution for his removal.
• The Vice-President can hold office beyond his term of five years until his successor assumes charge.
• Members of the State legislature do not take part in his elections. Hence statement 1 is correct.
• He is also eligible for re-election to that office.
• He may be elected for any number of terms.
Related Concepts:
• Important articles of Vice President:
• ARTICLE 63: There shall be a Vice-President of India.
• ARTICLE 64: The Vice-President shall be ex-officio Chairman of the Council of States and shall not hold any other office of profit. Hence statement 2 is correct.
• ARTICLE 65: The Vice-President shall act as President in the event of the occurrence of any vacancy in the office of the President by reason of this death, resignation or removal, or otherwise.
• ARTICLE 66: Election of Vice President.
• ARTICLE 93: There will Lok Sabha speaker and deputy speaker of the house.
परीक्षेतील संभाव्य चूक: प्रश्नात 'नाही / अयोग्य' असा नकारात्मक शब्द विचारला आहे. अनेक विद्यार्थी घाईत सकारात्मक विधान समजून चुकीचा पर्याय निवडतात. येथे 'लोकसभा आणि राज्यसभेने मंजूर केलेल्या ठरावाद्वारे, राष्ट्रपतींकडून त्यांना पदावरून हटवले जाऊ शकते.' हे अचूक उत्तर आहे.
Exam Trap: Candidates frequently confuse Option 1 ('Members of State legislatures do not take part in his elections.') with Option 4 ('He can be removed from his office by the President approved through a resolution passed by the Lok Sabha and Rajya Sabha.'). Distinguish the exact context before marking.
स्मृती सूत्र: 'कलम 63 → लोकसभा आणि राज्यसभेने मंजूर केलेल्या ठरावाद्वारे, राष्ट्रपतींकडून त्यांना पदावरून हटवले जाऊ शकते.'. भारतीय राज्यघटनेत कलम 63 चा संबंध थेट 'लोकसभा आणि राज्यसभेने मंजूर केलेल्या ठरावाद्वारे, राष्ट्रपतींकडून त्यांना पदावरून हटवले जाऊ शकते.' या तरतुदीशी जोडलेला आहे. परीक्षेसाठी ही जोडी कायम ध्यानात ठेवा.
Mnemonic: 'Article 63 → He can be removed from his office by the President approved through a resolution passed by the Lok Sabha and Rajya Sabha.'. Associate Article 63 directly with 'He can be removed from his office by the President approved through a resolution passed by the Lok Sabha and Rajya Sabha.'. Remember this core constitutional pairing.
🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination Strategy):
• पर्याय 1 ('राज्य विधिमंडळाचे सदस्य त्यांच्या निवडणुकीत भाग घेत नाहीत.'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'लोकसभा आणि राज्यसभेने मंजूर केलेल्या ठरावाद्वारे, राष्ट्रपतींकडून त्यांना पदावरून हटवले जाऊ शकते.' हे ठरते.
• पर्याय 2 ('ते राज्यसभेचे पदसिद्ध सभापती म्हणून काम करतात.'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'लोकसभा आणि राज्यसभेने मंजूर केलेल्या ठरावाद्वारे, राष्ट्रपतींकडून त्यांना पदावरून हटवले जाऊ शकते.' हे ठरते.
• पर्याय 3 ('उपराष्ट्रपतींची निवड पाच वर्षांसाठी केली जाते.'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'लोकसभा आणि राज्यसभेने मंजूर केलेल्या ठरावाद्वारे, राष्ट्रपतींकडून त्यांना पदावरून हटवले जाऊ शकते.' हे ठरते.
• निष्कर्ष: त्यामुळे उर्वरित पर्याय बाद होऊन अचूक उत्तर पर्याय 4 ('लोकसभा आणि राज्यसभेने मंजूर केलेल्या ठरावाद्वारे, राष्ट्रपतींकडून त्यांना पदावरून हटवले जाऊ शकते.') निश्चित होते.
🎯 Option Elimination Strategy:
• Option 1 ('Members of State legislatures do not take part in his elections.'): Incorrect. As per official verified records, 'He can be removed from his office by the President approved through a resolution passed by the Lok Sabha and Rajya Sabha.' is the valid fact.
• Option 2 ('He acts as the ex-officio Chairman of the Rajya Sabha.'): Incorrect. As per official verified records, 'He can be removed from his office by the President approved through a resolution passed by the Lok Sabha and Rajya Sabha.' is the valid fact.
• Option 3 ('The Vice President is elected for five years.'): Incorrect. As per official verified records, 'He can be removed from his office by the President approved through a resolution passed by the Lok Sabha and Rajya Sabha.' is the valid fact.
• Conclusion: Hence, eliminating incorrect options leads to Option 4 ('He can be removed from his office by the President approved through a resolution passed by the Lok Sabha and Rajya Sabha.').