सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (3)
योग्य उत्तर संसदीय विशेषाधिकार हे आहे.
स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे:
• ब्रिटिश राज्यघटनेतून घेतलेली वैशिष्ट्ये अशी आहेत:
• संसदीय सरकार,
• कायद्याचे राज्य,
• वैधानिक प्रक्रिया,
• एकल नागरिकत्व,
• मंत्रिमंडळ प्रणाली,
• परमाधिकार प्राधिलेख,
• संसदीय विशेषाधिकार आणि द्विसदनवाद.
• संसदीय विशेषाधिकार:
• संसदीय विशेषाधिकार हे संसदेच्या सदस्यांना प्राप्त असलेले काही हक्क आणि उन्मुक्ति आहेत.
• वैयक्तिकरित्या आणि एकत्रितपणे याचा उपयोग केला जातो जेणेकरून ते "त्यांची कार्ये प्रभावीपणे पार पाडू शकतील".
• संविधानाच्या कलम 105 मध्ये दोन विशेषाधिकारांचा स्पष्टपणे उल्लेख आहे, ते म्हणजे संसदेतील भाषण स्वातंत्र्य आणि त्याच्या कामकाजाच्या प्रकाशनाचा अधिकार.
• संविधानात निर्दिष्ट केलेल्या विशेषाधिकारांव्यतिरिक्त, दिवाणी प्रक्रिया संहिता, 1908, सभागृहाची किंवा त्याच्या समितीची बैठक चालू असताना आणि ती सुरू होण्याच्या चाळीस दिवस आधी आणि ती संपल्यानंतर चाळीस दिवसांपर्यंत दिवाणी प्रक्रियेअंतर्गत सदस्यांना अटक आणि ताब्यात घेण्यापासून मुक्ति ची तरतूद करते.
पूरक माहिती:
+--------+-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------+
| देश | घेतलेल्या तरतुदी |
+--------+-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------+
| युयसए | मूलभूत हक्क न्यायव्यवस्थेचे स्वातंत्र्य न्यायिक पुनरावलोकन राष्ट्रपतींचा महाभियोग सर्वोच्च न्यायालय आणि उच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांची हकालपट्टी उपाध्यक्ष पद |
| जपान | कायद्याने स्थापित केलेली प्रक्रिया |
| जर्मनी | आणीबाणीच्या काळात मूलभूत अधिकारांचे निलंबन |
+--------+-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------+
The correct answer is Parliamentary Privileges.
Explanation & Key Takeaways:
• Features borrowed from the British Constitution are:
• Parliamentary government,
• Rule of Law,
• Legislative procedure,
• Single citizenship,
• Cabinet system,
• Prerogative writ,
• Parliamentary privileges and bicameralism.
• Parliamentary privileges:
• Parliamentary Privileges are certain rights and immunities enjoyed by members of Parliament.
• It is enjoyed individually and collectively so that they can “effectively discharge their functions”.
• Article 105 of the Constitution expressly mentions two privileges, that is, freedom of speech in Parliament and right of publication of its proceedings.
• Apart from the privileges as specified in the Constitution, the Code of Civil Procedure, 1908, provides for freedom from arrest and detention of members under civil process during the continuance of the meeting of the House or of a committee thereof and forty days before its commencement and forty days after its conclusion.
Related Concepts:
+---------+-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------+
| Country | Features borrowed |
+---------+-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------+
| US | Fundamental rights Independence of judiciary Judicial review Impeachment of the president Removal of Supreme Court and High Court judges Post of vice-president |
| Japan | The procedure established by Law |
| Germany | Suspension of Fundamental Rights during emergency |
+---------+-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------+
परीक्षेतील संभाव्य चूक: विद्यार्थी अनेकदा पर्याय 4 ('आणीबाणीच्या काळात मूलभूत अधिकारांचे निलंबन') आणि पर्याय 3 ('संसदीय विशेषाधिकार') यामध्ये गोंधळात पडतात. प्रश्न नीट वाचून संकल्पनेतील सूक्ष्म भेद लक्षात घेणे आवश्यक आहे.
Exam Trap: Candidates frequently confuse Option 4 ('Suspension of Fundamental Rights during emergency') with Option 3 ('Parliamentary Privileges'). Distinguish the exact context before marking.
स्मृती सूत्र: 'कलम 105 → संसदीय विशेषाधिकार'. भारतीय राज्यघटनेत कलम 105 चा संबंध थेट 'संसदीय विशेषाधिकार' या तरतुदीशी जोडलेला आहे. परीक्षेसाठी ही जोडी कायम ध्यानात ठेवा.
Mnemonic: 'Article 105 → Parliamentary Privileges'. Associate Article 105 directly with 'Parliamentary Privileges'. Remember this core constitutional pairing.
🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination Strategy):
• पर्याय 1 ('न्यायिक पुनरावलोकन'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'संसदीय विशेषाधिकार' हे ठरते.
• पर्याय 2 ('कायद्याने स्थापित केलेली प्रक्रिया'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'संसदीय विशेषाधिकार' हे ठरते.
• पर्याय 4 ('आणीबाणीच्या काळात मूलभूत अधिकारांचे निलंबन'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'संसदीय विशेषाधिकार' हे ठरते.
• निष्कर्ष: त्यामुळे उर्वरित पर्याय बाद होऊन अचूक उत्तर पर्याय 3 ('संसदीय विशेषाधिकार') निश्चित होते.
🎯 Option Elimination Strategy:
• Option 1 ('Judicial review'): Incorrect. As per official verified records, 'Parliamentary Privileges' is the valid fact.
• Option 2 ('Procedure established by Law'): Incorrect. As per official verified records, 'Parliamentary Privileges' is the valid fact.
• Option 4 ('Suspension of Fundamental Rights during emergency'): Incorrect. As per official verified records, 'Parliamentary Privileges' is the valid fact.
• Conclusion: Hence, eliminating incorrect options leads to Option 3 ('Parliamentary Privileges').