योग्य उत्तर आर्थिक आरक्षण हे आहे.
• 103 व्या राज्यघटना सुधारणेने आर्थिक स्थितीच्या आधारे आरक्षण लागू केले.
• यात घटनेत अनुच्छेद 15 (6) आणि अनुच्छेद 16 (6) समाविष्ट केले गेले ज्यामुळे आर्थिकदृष्ट्या मागासलेल्यांना अनारक्षित प्रवर्गात आरक्षण देण्यात आले.
• अनुसूचित जाती, जमाती आणि सामाजिक व शैक्षणिक मागास प्रवर्ग (SEBC) यांसाठी 50०% आरक्षणाच्या धोरणामध्ये समाविष्ट नसलेल्या गरिबांच्या हितासाठी या कायद्याची अंमलबजावणी केली गेली.
• सध्या महिलांना स्थानिक निवडणुकांमध्ये आरक्षण आहे.
• 2009 मध्ये शिक्षण हक्क कायदा (RTE) अंतर्गत मुलांना मुलांना विनामूल्य व सक्तीचे शिक्षण दिले गेले आणि अनुच्छेद 21-अ अंतर्गत मूलभूत हक्क म्हणून त्याची अंमलबजावणी केली.
• शोषणाविरूद्ध अधिकार हा अनुच्छेद 23 आणि 24 मध्ये देण्यात आला आहे, यामध्ये मानव आणि बेगर (वेठबिगार) मधील तस्करी निर्मूलन करणे, आणि कारखाने, खाणी यांसारख्या धोकादायक नोकर्यामध्ये 14 वर्षाखालील मुलांना नोकरी देणे रद्द करणे यांच्यासारख्या तरतुदी आहेत.
The correct answer is Economic reservation.
Explanation & Key Takeaways:
• The 103rd constitutional amendment introduced reservation on the basis of economic status.
• It inserted Article 15 (6) and Article 16 (6) in the Constitution that allowed reservation for the economically backward in the unreserved category.
• It was enacted to promote the welfare of the poor not covered by the 50% reservation policy for SCs, STs, and Socially and Educationally Backward Classes (SEBC).
Important Notes:
• Currently, India has reservations for Women in Local Elections.
• Right to Education Act (RTE) provided free and compulsory education to children in 2009 and enforced it as a fundamental right under Article 21-A.
• The right against exploitation, given in Articles 23 and 24, provides provisions for the abolition of trafficking in human beings and Begar (forced labor), and the abolition of employment of children below the age of 14 years in dangerous jobs like factories, mines, etc.
परीक्षेतील संभाव्य चूक: विद्यार्थी अनेकदा पर्याय 3 ('शिक्षणाचा अधिकार') आणि पर्याय 2 ('आर्थिक आरक्षण') यामध्ये गोंधळात पडतात. प्रश्न नीट वाचून संकल्पनेतील सूक्ष्म भेद लक्षात घेणे आवश्यक आहे.
Exam Trap: Candidates frequently confuse Option 3 ('Right to education') with Option 2 ('Economic reservation'). Distinguish the exact context before marking.
स्मृती सूत्र: 'कलम 15 → आर्थिक आरक्षण'. भारतीय राज्यघटनेत कलम 15 चा संबंध थेट 'आर्थिक आरक्षण' या तरतुदीशी जोडलेला आहे. परीक्षेसाठी ही जोडी कायम ध्यानात ठेवा.
Mnemonic: 'Article 15 → Economic reservation'. Associate Article 15 directly with 'Economic reservation'. Remember this core constitutional pairing.
🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination Strategy):
• पर्याय 1 ('महिलांचे आरक्षण'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'आर्थिक आरक्षण' हे ठरते.
• पर्याय 3 ('शिक्षणाचा अधिकार'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'आर्थिक आरक्षण' हे ठरते.
• पर्याय 4 ('शोषणाविरूद्ध अधिकार'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'आर्थिक आरक्षण' हे ठरते.
• निष्कर्ष: त्यामुळे उर्वरित पर्याय बाद होऊन अचूक उत्तर पर्याय 2 ('आर्थिक आरक्षण') निश्चित होते.
🎯 Option Elimination Strategy:
• Option 1 ('Women’s reservation'): Incorrect. As per official verified records, 'Economic reservation' is the valid fact.
• Option 3 ('Right to education'): Incorrect. As per official verified records, 'Economic reservation' is the valid fact.
• Option 4 ('Right against exploitation'): Incorrect. As per official verified records, 'Economic reservation' is the valid fact.
• Conclusion: Hence, eliminating incorrect options leads to Option 2 ('Economic reservation').