सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (4)
योग्य उत्तर आहे आदिवासी ग्रामसभा.
स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे:
• पंचायती (अनुसूचित क्षेत्रांसाठी विस्तार) अधिनियम, 1996, ज्याला सामान्यतः पेसा कायदा म्हणून ओळखले जाते, तो संविधानाच्या भाग IX (पंचायतींशी संबंधित) च्या तरतुदी देशाच्या अनुसूचित क्षेत्रांमध्ये विस्तारित करण्यासाठी लागू करण्यात आला.
• पेसा कायद्याचा आधारस्तंभ म्हणजे आदिवासी भागांमधील ग्रामसभेचे (गाव सभा) सक्षमीकरण करणे. आदिवासी लोकांच्या परंपरा, चालीरीती, सांस्कृतिक ओळख आणि सामुदायिक संसाधनांचे रक्षण आणि जतन करण्यासाठी ग्रामसभेला सक्षम प्राधिकरण म्हणून मान्यता देतो.
• पेसा अंतर्गत, ग्रामसभेला भूमी संपादन, पुनर्वसन आणि गौण वन उत्पादनांवर नियंत्रण या बाबतीत अनिवार्य सल्लागार अधिकार आहेत. या योजनांसाठी स्थानिक योजना आणि संसाधनांवरही तिचे नियंत्रण असते.
• पाचव्या अनुसूचीतील राज्य म्हणून, महाराष्ट्र आपल्या आदिवासी-बहुल क्षेत्रांमध्ये पेसा कायदा लागू करतो, ज्यामुळे या सक्षम ग्रामसभांद्वारे स्वयं-शासन सुनिश्चित होते.
पूरक माहिती:
• जिल्हाधिकारी: जिल्हाधिकारी हे राज्य प्रशासकीय व्यवस्थेचा भाग आहेत आणि आदिवासी भागांच्या प्रशासनात गुंतलेले असले तरी, ग्रामसभेला ज्या प्रकारे विशेष अधिकार मिळतात, त्या प्रकारे पेसा कायद्यामुळे त्यांना थेट विशेष अधिकार मिळत नाहीत.
• आदिवासी सल्लागार परिषद: ही परिषद पाचव्या अनुसूची अंतर्गत अनुसूचित जमातींच्या कल्याणाशी आणि प्रगतीशी संबंधित बाबींवर राज्यपालांना सल्ला देण्यासाठी स्थापन केली जाते, परंतु पेसा ग्रामसभेमार्फत तळागाळातील शासनावर लक्ष केंद्रित करते.
• राज्य विधानमंडळ: राज्य विधानमंडळाची भूमिका पेसा कायद्यानुसार कायदे बनवणे ही आहे, परंतु हा कायदा स्वतः उच्च संस्थांकडून स्थानिक ग्राम पातळीवर अधिकारांचे विकेंद्रीकरण करण्यासाठी तयार करण्यात आला आहे.
The correct answer is Tribal Gram Sabhas.
Explanation & Key Takeaways:
• The Panchayats (Extension to Scheduled Areas) Act, 1996, commonly known as the PESA Act, was enacted to extend the provisions of Part IX of the Constitution (related to Panchayats) to the Scheduled Areas of the country.
• The cornerstone of the PESA Act is the empowerment of the Gram Sabha (village assembly) in tribal areas. It recognizes the Gram Sabha as the competent authority to safeguard and preserve the traditions, customs, cultural identity, and community resources of the tribal people.
• Under PESA, the Gram Sabha has mandatory consultative powers in matters of land acquisition, resettlement, and control over minor forest produce. It also has control over local plans and resources for these plans.
• As a Fifth Schedule state, Maharashtra applies the PESA Act to its tribal-dominated areas to ensure self-governance through these empowered Gram Sabhas.
Related Concepts:
• District Collector: The District Collector is part of the state's administrative system and, while involved in the administration of tribal areas, does not receive special powers directly from the PESA Act in the way the Gram Sabha does.
• Tribal Advisory Council: This council is constituted under the Fifth Schedule to advise the Governor on matters pertaining to the welfare and advancement of Scheduled Tribes, but PESA focuses on grassroots governance through the Gram Sabha.
• State Legislature: The State Legislature has the role of enacting laws that are in conformity with the PESA Act, but the act itself is designed to devolve power away from higher bodies to the local village level.
परीक्षेतील संभाव्य चूक: विद्यार्थी अनेकदा पर्याय 1 ('जिल्हाधिकारी') आणि पर्याय 4 ('आदिवासी ग्रामसभा') यामध्ये गोंधळात पडतात. प्रश्न नीट वाचून संकल्पनेतील सूक्ष्म भेद लक्षात घेणे आवश्यक आहे.
Exam Trap: Candidates frequently confuse Option 1 ('District Collector') with Option 4 ('Tribal Gram Sabhas'). Distinguish the exact context before marking.
स्मृती सूत्र: 'घटनात्मक तरतूद → आदिवासी ग्रामसभा'. भारतीय राज्यघटनेत घटनात्मक तरतूद चा संबंध थेट 'आदिवासी ग्रामसभा' या तरतुदीशी जोडलेला आहे. परीक्षेसाठी ही जोडी कायम ध्यानात ठेवा.
Mnemonic: 'Constitutional Clause → Tribal Gram Sabhas'. Associate Constitutional Clause directly with 'Tribal Gram Sabhas'. Remember this core constitutional pairing.
🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination Strategy):
• पर्याय 1 ('जिल्हाधिकारी'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'आदिवासी ग्रामसभा' हे ठरते.
• पर्याय 2 ('आदिवासी सल्लागार परिषद'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'आदिवासी ग्रामसभा' हे ठरते.
• पर्याय 3 ('राज्य विधानमंडळ'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'आदिवासी ग्रामसभा' हे ठरते.
• निष्कर्ष: त्यामुळे उर्वरित पर्याय बाद होऊन अचूक उत्तर पर्याय 4 ('आदिवासी ग्रामसभा') निश्चित होते.
🎯 Option Elimination Strategy:
• Option 1 ('District Collector'): Incorrect. As per official verified records, 'Tribal Gram Sabhas' is the valid fact.
• Option 2 ('Tribal Advisory Council'): Incorrect. As per official verified records, 'Tribal Gram Sabhas' is the valid fact.
• Option 3 ('State Legislature'): Incorrect. As per official verified records, 'Tribal Gram Sabhas' is the valid fact.
• Conclusion: Hence, eliminating incorrect options leads to Option 4 ('Tribal Gram Sabhas').