सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (2)
बरोबर उत्तर निर्गुंतवणूक आहे.
स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे:
• सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रमांद्वारे सामान्य जनतेला साधारण भाग विकून खाजगीकरणाला निर्गुंतवणूक म्हणतात.
• निर्गुंतवणूक
• याचा अर्थ सरकारद्वारे मालमत्तेची विक्री किंवा परिसमापन, सामान्यतः केंद्रीय आणि राज्य सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रम, प्रकल्प किंवा इतर स्थिर मालमत्ता.
• सरकारी जमा ज्या एकतर (i) दायित्वे निर्माण करतात (उदा. कर्ज घेणे) किंवा (ii) मालमत्ता कमी करतात (उदा. निर्गुंतवणूक) त्यांना भांडवली जमा म्हणतात.
• अशा प्रकारे, जेव्हा सरकार दायित्व खर्च करून किंवा त्याच्या मालमत्तेचा विनियोग करून निधी उभारते, तेव्हा त्याला भांडवली जमा म्हणतात.
• सरकारी तिजोरीवरील आर्थिक भार कमी करण्यासाठी किंवा विशिष्ट गरजा पूर्ण करण्यासाठी पैसे उभे करण्यासाठी, जसे की इतर नियमित स्त्रोतांकडून महसूलाची कमतरता भरून काढण्यासाठी निर्गुंतवणूक हाती घेतली जाते.
• धोरणात्मक निर्गुंतवणूक म्हणजे सार्वजनिक क्षेत्रातील संस्थेची मालकी आणि नियंत्रण काही अन्य घटकाकडे (बहुधा खाजगी क्षेत्रातील घटकाकडे) हस्तांतरित करणे.
• निर्गुंतवणूक आयोग परिभाषित करतो की धोरणात्मक विक्री म्हणजे व्यवस्थापन नियंत्रणाच्या हस्तांतरणासह CPSE च्या 50% पर्यंतच्या सरकारी शेअरहोल्डिंगच्या सारभूत भागाची किंवा सक्षम अधिकारी ठरवू शकेल इतक्या उच्च टक्केवारीची विक्री.
• वित्त मंत्रालयाच्या अंतर्गत गुंतवणूक आणि सार्वजनिक मालमत्ता व्यवस्थापन विभाग (DIPAM) सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रम (PSUs) मधील धोरणात्मक स्टेक विक्रीसाठी नोडल विभाग आहे.
The correct answer is Disinvestment.
Explanation & Key Takeaways:
• Privatization through sale of equity by public sector enterprises to the general public is called Disinvestment.
• Disinvestment
• It means the sale or liquidation of assets by the government, usually Central and state public sector enterprises, projects, or other fixed assets.
• Government receipts which either (i) create liabilities (e.g. borrowing) or (ii) reduce assets (e.g. disinvestment) are called capital receipts.
• Thus, when govt. raises funds either by incurring liability or by disposing of its assets, it is called a capital receipt.
• The government undertakes disinvestment to reduce the fiscal burden on the exchequer, or to raise money for meeting specific needs, such as to bridge the revenue shortfall from other regular sources.
• Strategic disinvestment is the transfer of the ownership and control of a public sector entity to some other entity (mostly to a private sector entity).
• The Disinvestment Commission defines strategic sale as the sale of a substantial portion of the Government shareholding of a CPSE of up to 50%, or such higher percentage as the competent authority may determine, along with transfer of management control.
• The Department of Investment and Public Asset Management (DIPAM) under the Ministry of Finance is the nodal department for the strategic stake sale in the Public Sector Undertakings (PSUs).
परीक्षेतील संभाव्य चूक: विद्यार्थी अनेकदा पर्याय 3 ('जागतिकीकरण') आणि पर्याय 2 ('निर्गुंतवणूक') यामध्ये गोंधळात पडतात. प्रश्न नीट वाचून संकल्पनेतील सूक्ष्म भेद लक्षात घेणे आवश्यक आहे.
Exam Trap: Candidates frequently confuse Option 3 ('Globalization') with Option 2 ('Disinvestment'). Distinguish the exact context before marking.
स्मृती सूत्र: संकल्पना व आकडेवारी — 'निर्गुंतवणूक'. अर्थव्यवस्थेत Public Finance, Budget, Deficit & Taxationचा थेट संबंध 'निर्गुंतवणूक' या निकषाशी येतो.
Concept Booster: Core Economic Rule — 'Disinvestment'. Link Public Finance, Budget, Deficit & Taxation with 'Disinvestment'.
🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination Strategy):
• पर्याय 1 ('उदारीकरण'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'निर्गुंतवणूक' हे ठरते.
• पर्याय 3 ('जागतिकीकरण'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'निर्गुंतवणूक' हे ठरते.
• पर्याय 4 ('गुंतवणूक'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'निर्गुंतवणूक' हे ठरते.
• निष्कर्ष: त्यामुळे उर्वरित पर्याय बाद होऊन अचूक उत्तर पर्याय 2 ('निर्गुंतवणूक') निश्चित होते.
🎯 Option Elimination Strategy:
• Option 1 ('Liberalization'): Incorrect. As per official verified records, 'Disinvestment' is the valid fact.
• Option 3 ('Globalization'): Incorrect. As per official verified records, 'Disinvestment' is the valid fact.
• Option 4 ('Investment'): Incorrect. As per official verified records, 'Disinvestment' is the valid fact.
• Conclusion: Hence, eliminating incorrect options leads to Option 2 ('Disinvestment').