सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (3)
योग्य उत्तर उत्पन्न अंतर आहे.
In News
• 16 व्या वित्त आयोगाचा (FC-16) अहवाल, 1 फेब्रुवारी 2026 रोजी सादर करण्यात आला, ज्यामध्ये राज्यांमध्ये क्षैतिज वितरणासाठी नवीन वेटेज फॉर्म्युला दर्शविला आहे.
स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे:
• 2026-31 या कालावधीसाठी FC-16 च्या फॉर्म्युलामध्ये उत्पन्न अंतराला सर्वाधिक 42.5% वेटेज आहे.
• हे सर्वात महत्वाचे घटक असले तरी, 15 व्या वित्त आयोगाने दिलेल्या 45% वेटेजपेक्षा ते थोडे कमी करण्यात आले आहे.
• हा निकष राज्याच्या दरडोई उत्पन्नातील सर्वात जास्त दरडोई उत्पन्न असलेल्या राज्यापासूनचे अंतर मोजतो, जेणेकरून वित्तीय समानता सुनिश्चित केली जाईल.
• FC-16 द्वारे दिलेले वेटेज:
• उत्पन्न अंतर - 42.5%
• लोकसंख्या (2011) - 17.5%
• क्षेत्रफळ, वन, लोकसंख्याशास्त्रीय कार्यप्रदर्शन आणि GDP मध्ये योगदान - प्रत्येकी 10%
पूरक माहिती:
• उत्पन्न अंतर
• याचा उपयोग कमी दरडोई उत्पन्न असलेल्या राज्यांना जास्त वाटा देण्यासाठी केला जातो, जेणेकरून त्यांना श्रीमंत राज्यांप्रमाणे सेवा पुरवता येतील.
• लोकसंख्या (2011)
• लोकसंख्येसाठीचे वेटेज 15% (15 वे FC) वरून 16 व्या वित्त आयोगात 17.5% पर्यंत वाढवण्यात आले.
• GDP मध्ये योगदान
• हा FC-16 द्वारे सादर केलेला एक नवीन निकष आहे, ज्यामध्ये राज्यांच्या आर्थिक उत्पादकतेसाठी त्यांना 10% वेटेज देण्यात आले आहे.
• लोकसंख्याशास्त्रीय कार्यप्रदर्शन
• हा निकष लोकसंख्या वाढ नियंत्रित करण्यासाठी प्रयत्न करणाऱ्या राज्यांना पुरस्कृत करतो, ज्याला 10% वेटेज देण्यात आले आहे.
The correct answer is Income Distance.
In News
• The 16th Finance Commission (FC-16) report, tabled on February 1, 2026, outlined the new weightage formula for horizontal devolution among states.
Explanation & Key Takeaways:
• Income Distance carries the highest weightage at 42.5% in the FC-16 formula for the 2026-31 period.
• While it remains the most significant factor, its weightage was reduced slightly from the 45% assigned by the 15th Finance Commission.
• This criterion measures the distance of a state’s per capita income from the state with the highest per capita income to ensure fiscal equity.
• Weightage assigned by FC-16:
• Income Distance - 42.5%
• Population (2011) - 17.5%
• Area, Forest, Demographic Performance, and Contribution to GDP - 10% each
Related Concepts:
• Income Distance
• It is used to provide higher share to states with lower per-capita income to help them provide services at levels similar to richer states.
• Population (2011)
• The weightage for population was increased from 15% (15th FC) to 17.5% in the 16th Finance Commission.
• Contribution to GDP
• This is a new criterion introduced by FC-16 with a 10% weightage to reward states for their economic productivity.
• Demographic Performance
• This criterion rewards states that have made efforts in controlling their population growth, assigned a 10% weightage.
परीक्षेतील संभाव्य चूक: विद्यार्थी अनेकदा पर्याय 4 ('क्षेत्रफळ') आणि पर्याय 3 ('उत्पन्न अंतर') यामध्ये गोंधळात पडतात. प्रश्न नीट वाचून संकल्पनेतील सूक्ष्म भेद लक्षात घेणे आवश्यक आहे.
Exam Trap: Candidates frequently confuse Option 4 ('Area') with Option 3 ('Income Distance'). Distinguish the exact context before marking.
स्मृती सूत्र: संकल्पना व आकडेवारी — 'उत्पन्न अंतर'. अर्थव्यवस्थेत Public Finance, Budget, Deficit & Taxationचा थेट संबंध 'उत्पन्न अंतर' या निकषाशी येतो.
Concept Booster: Core Economic Rule — 'Income Distance'. Link Public Finance, Budget, Deficit & Taxation with 'Income Distance'.
🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination Strategy):
• पर्याय 1 ('लोकसंख्या (2011)'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'उत्पन्न अंतर' हे ठरते.
• पर्याय 2 ('GDP मध्ये योगदान'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'उत्पन्न अंतर' हे ठरते.
• पर्याय 4 ('क्षेत्रफळ'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'उत्पन्न अंतर' हे ठरते.
• निष्कर्ष: त्यामुळे उर्वरित पर्याय बाद होऊन अचूक उत्तर पर्याय 3 ('उत्पन्न अंतर') निश्चित होते.
🎯 Option Elimination Strategy:
• Option 1 ('Population (2011)'): Incorrect. As per official verified records, 'Income Distance' is the valid fact.
• Option 2 ('Contribution to GDP'): Incorrect. As per official verified records, 'Income Distance' is the valid fact.
• Option 4 ('Area'): Incorrect. As per official verified records, 'Income Distance' is the valid fact.
• Conclusion: Hence, eliminating incorrect options leads to Option 3 ('Income Distance').