दारिद्र्यरेषेची व्याख्या वैयक्तिक किंवा कौटुंबिक उत्पन्न किंवा खर्चाची पातळी म्हणून केली जाऊ शकते ज्याच्या खाली सरकारी मानकांनुसार गरीब म्हणून वर्गीकृत केले जाते. विविध देश दारिद्र्यरेषेचा अंदाज घेण्यासाठी वेगवेगळ्या पद्धतींचा अवलंब करतात. भारतातील दारिद्र्यरेषेचा अंदाज उपभोग खर्चावर आधारित आहे, उत्पन्नाच्या पातळीवर नाही. त्यामुळे, विधान 1 अयोग्य आहे.
भारतातील दारिद्र्यरेषेची संकल्पना सर्वप्रथम दादाभाई नौरोजी यांनी मांडली होती. 'पोव्हर्टी अँड अनब्रिटिश रुल इन इंडिया' या पुस्तकात त्यांनी दारिद्र्यरेषेचा सर्वात जुना अंदाज लावला आहे. त्यांनी प्रस्तावित केलेली दारिद्र्यरेषा निर्वाह खर्च किंवा किमान मूलभूत आहारावर आधारित होती. त्यामुळे, विधान 2 अयोग्य आहे.
सांख्यिकी आणि कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालयाच्या (MOSPI) अंतर्गत राष्ट्रीय नमुना सर्वेक्षण कार्यालयाने गोळा केलेल्या आधारसामग्रीच्या आधारे नीति आयोगाच्या नियुक्त कार्यबलाद्वारे भारतातील गरिबीचा अंदाज लावला जातो. त्यामुळे, विधान 3 योग्य आहे.
Poverty line may be defined as a level of personal or family income or expenditure below which one is classified as poor according to governmental standards. Different countries adopt different methodologies for the estimation of the poverty line. Poverty line estimation in India is based on the consumption expenditure and not on the income levels. Hence, Statement 1 is incorrect.
The concept of poverty line in India was first propounded by Dadabhai Naroji. In his book, 'Poverty and Unbritish Rule in India', he made the earliest estimation of the poverty line. The poverty line proposed by him was based on the cost of a subsistence or minimum basic diet. Hence, Statement 2 is incorrect.
Poverty estimation in India is carried out by NITI Aayog’s task force on the basis of data collected by the National Sample Survey Office under the Ministry of Statistics and Programme Implementation (MOSPI). Hence, Statement 3 is correct.
परीक्षेतील संभाव्य चूक: विद्यार्थी अनेकदा पर्याय 3 ('1 आणि 3') आणि पर्याय 2 ('केवळ 3') यामध्ये गोंधळात पडतात. प्रश्न नीट वाचून संकल्पनेतील सूक्ष्म भेद लक्षात घेणे आवश्यक आहे.
Exam Trap: Candidates frequently confuse Option 3 ('1 and 3') with Option 2 ('3 only'). Distinguish the exact context before marking.
स्मृती सूत्र: संकल्पना व आकडेवारी — 'केवळ 3'. अर्थव्यवस्थेत Poverty, Unemployment & Human Developmentचा थेट संबंध 'केवळ 3' या निकषाशी येतो.
Concept Booster: Core Economic Rule — '3 only'. Link Poverty, Unemployment & Human Development with '3 only'.
🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination Strategy):
• पर्याय 1 ('केवळ 1'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'केवळ 3' हे ठरते.
• पर्याय 3 ('1 आणि 3'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'केवळ 3' हे ठरते.
• पर्याय 4 ('1, 2 आणि 3'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'केवळ 3' हे ठरते.
• निष्कर्ष: त्यामुळे उर्वरित पर्याय बाद होऊन अचूक उत्तर पर्याय 2 ('केवळ 3') निश्चित होते.
🎯 Option Elimination Strategy:
• Option 1 ('1 only'): Incorrect. As per official verified records, '3 only' is the valid fact.
• Option 3 ('1 and 3'): Incorrect. As per official verified records, '3 only' is the valid fact.
• Option 4 ('1, 2 and 3'): Incorrect. As per official verified records, '3 only' is the valid fact.
• Conclusion: Hence, eliminating incorrect options leads to Option 2 ('3 only').