MPSC Test Logo mpsctest.in
Economy Economic Planning, Five-Year Plans & NITI Aayog FMT-01
पडताळलेले उत्तर (Verified)
MPSC सराव प्रश्न:

दुसरी पंचवार्षिक योजना यावर आधारित होती -

The Second Five Year Plan was based on-

पर्याय (Options):
A

महालनोबिस मॉडेल

अचूक उत्तर (Official Answer)
B

वकील आणि ब्रह्मानंद यांचे वेतन - वस्तू मॉडेल

C

हॅरोड - डोमर वाढ मॉडेल

D

सोलो वाढ मॉडेल

सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation): अचूक उत्तर: पर्याय (1)
योग्य उत्तर महालनोबिस मॉडेल आहे. स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे: • भारताची दुसरी पंचवार्षिक योजना (1956-61)महालनोबिस मॉडेलवर आधारित होती, ज्याचा उद्देश देशातील औद्योगिकीकरणाच्या प्रक्रियेला गती देणे हा होता. • भारतीय सांख्यिकीशास्त्रज्ञ प्रसंता चंद्र महालनोबिस यांच्या नावावरून तयार करण्यात आलेल्या महालनोबिस मॉडेलने दीर्घकालीन आर्थिक वाढीसाठी भांडवली वस्तू क्षेत्रात गुंतवणुकीचे महत्त्व अधोरेखित केले. • आत्मनिर्भर आर्थिक विकासासाठी भक्कम पाया घालण्यासाठी या योजनेत पोलाद, यंत्रसामग्री आणि पायाभूत सुविधांसारख्या अवजड उद्योगांच्या विकासाला प्राधान्य देण्यात आले. • स्थानिक पातळीवर वस्तूंचे उत्पादन करून आयातीवरील अवलंबित्व कमी करण्यावर भर देण्यात आला, ज्यामुळे आर्थिक आत्मनिर्भरता साध्य झाली. • दुसऱ्या पंचवार्षिक योजनेत प्रामुख्याने कृषी-आधारित अर्थव्यवस्थेकडून औद्योगिकीकरण आणि आर्थिक आधुनिकीकरणावर लक्ष केंद्रित केले गेले. पूरक माहिती: • महालनोबिस मॉडेल: • हे मॉडेल 1953 मध्ये पी.सी. महालनोबिस यांनी सादर केले आणि दुसऱ्या पंचवार्षिक योजनेत ते अधिकृतपणे स्वीकारले गेले. • हे एक द्वि-क्षेत्रीय मॉडेल आहे जे शाश्वत आर्थिक वाढीसाठी ग्राहक वस्तूंपेक्षा भांडवली वस्तू क्षेत्राच्या (यंत्रसामग्री आणि साधने) महत्त्वावर भर देते. • या मॉडेलमध्ये असे गृहीत धरले आहे की औद्योगिक क्षेत्रातील उच्च गुंतवणुकीमुळे गुणक परिणाम होईल, ज्यामुळे एकूण उत्पादकता आणि उत्पन्न पातळी वाढेल. • हे आयात प्रतिस्थापनाच्या संकल्पनेवर देखील प्रकाश टाकते, ज्यामुळे परदेशी वस्तूंवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी देशांतर्गत उत्पादनाचे समर्थन केले जाते. • पर्यायांमध्ये नमूद केलेली इतर मॉडेल्स: • वकील आणि ब्रह्मानंद यांचे वेतन-वस्तू मॉडेल: कामगार वर्गाची मागणी पूर्ण करण्यासाठी वेतन वस्तूंचे (अन्न आणि कपडे यांसारख्या मूलभूत ग्राहक वस्तू) उत्पादन वाढविण्यावर भर दिला. हे दुसऱ्या पंचवार्षिक योजनेचा आधार नव्हते. • हॅरोड-डोमर वाढ मॉडेल: आर्थिक वाढीचे एक मॉडेल जे आर्थिक स्थिरता आणि वाढीसाठी बचत आणि गुंतवणुकीचे महत्त्व अधोरेखित करते. याने नियोजन प्रक्रियेवर प्रभाव पाडला, परंतु ते दुसऱ्या पंचवार्षिक योजनेसाठी प्राथमिक चौकट नव्हते. • सोलो वाढ मॉडेल: आर्थिक वाढीमध्ये तांत्रिक प्रगतीची भूमिका अधोरेखित करते. हे मॉडेल भारताच्या दुसऱ्या पंचवार्षिक योजनेत वापरले गेले नाही. • दुसऱ्या पंचवार्षिक योजनेतील प्रमुख उपलब्धी: • भिलाई स्टील प्लांट, रुरकेला स्टील प्लांट आणि दुर्गापूर स्टील प्लांट यांसारख्या प्रमुख सार्वजनिक क्षेत्रातील उद्योगांची स्थापना. • नवकल्पनांना चालना देण्यासाठी औद्योगिक संशोधन आणि विकास संस्थांचा पाया. • भारतीय तंत्रज्ञान संस्था (IITs) सारख्या संस्था स्थापन करून उच्च शिक्षणावर, विशेषतः तांत्रिक क्षेत्रात, वाढलेला भर. • काळातील आर्थिक संदर्भ: • स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतरच्या सुरुवातीच्या वर्षांमध्ये भारताला अविकसित पायाभूत सुविधा आणि कमी औद्योगिक उत्पादनाच्या आव्हानांचा सामना करावा लागला. • दुसऱ्या पंचवार्षिक योजनेचा उद्देश एक मजबूत औद्योगिक आधार तयार करून या समस्यांचे निराकरण करणे हा होता. महत्त्वाची टीप: • पहिली पंचवार्षिक योजना (1951-56) अन्नटंचाई आणि मूलभूत पायाभूत सुविधांच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी कृषी, सिंचन आणि ऊर्जा यावर केंद्रित होती. • दुसऱ्या पंचवार्षिक योजनेत औद्योगिकीकरणाकडे वळणे कृषीवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी आणि संतुलित आर्थिक विकास साधण्यासाठी आवश्यक होते. • दुसऱ्या योजनेत आर्थिक वाढीचे नेतृत्व करण्यात सार्वजनिक क्षेत्राच्या भूमिकेवरही भर देण्यात आला, ज्यामध्ये खाजगी क्षेत्राचा सहभाग मर्यादित होता. • या योजनेला आर्थिक अडचणी आणि अंमलबजावणीच्या समस्या यांसारख्या आव्हानांना सामोरे जावे लागले असले तरी, तिने भारताच्या औद्योगिकीकरणाचा पाया रचला.
परीक्षेतील संभाव्य चूक / Exam Trap:

परीक्षेतील संभाव्य चूक: विद्यार्थी अनेकदा पर्याय 2 ('वकील आणि ब्रह्मानंद यांचे वेतन - वस्तू मॉडेल') आणि पर्याय 1 ('महालनोबिस मॉडेल') यामध्ये गोंधळात पडतात. प्रश्न नीट वाचून संकल्पनेतील सूक्ष्म भेद लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

स्मृती क्लृप्ती / Memory Booster & Mnemonic:

स्मृती सूत्र: संकल्पना व आकडेवारी — 'महालनोबिस मॉडेल'. अर्थव्यवस्थेत Economic Planning, Five-Year Plans & NITI Aayogचा थेट संबंध 'महालनोबिस मॉडेल' या निकषाशी येतो.

पर्याय निर्मूलन पद्धत / Option Elimination Strategy:

🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination Strategy): • पर्याय 2 ('वकील आणि ब्रह्मानंद यांचे वेतन - वस्तू मॉडेल'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'महालनोबिस मॉडेल' हे ठरते. • पर्याय 3 ('हॅरोड - डोमर वाढ मॉडेल'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'महालनोबिस मॉडेल' हे ठरते. • पर्याय 4 ('सोलो वाढ मॉडेल'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'महालनोबिस मॉडेल' हे ठरते. • निष्कर्ष: त्यामुळे उर्वरित पर्याय बाद होऊन अचूक उत्तर पर्याय 1 ('महालनोबिस मॉडेल') निश्चित होते.

मोफत ऑनलाइन चाचणी उपलब्ध

MPSC संयुक्त पूर्व परीक्षा गट-ब — १००-प्रश्न संपूर्ण सराव मॉक टेस्ट 02

हा प्रश्न आणि यासारखे सर्व संभाव्य प्रश्न प्रत्यक्ष परीक्षेसारख्या वेळेत सोडवून तुमची अचूकता तपासा.

ही टेस्ट आता सोडवा

संबंधित महत्त्वाचे सराव प्रश्न (Related Practice Questions):

Economy MPSC सराव प्रश्न

RBI नुसार FY'25 मध्ये भारताचा वास्तविक GDP वाढीचा दर किती असेल?

Economy MPSC सराव प्रश्न

पैशाचा पुरवठा ही एक ____ संकल्पना आहे.

Economy MPSC सराव प्रश्न

खालीलपैकी कोणते विधान 'मुक्त विनिमय दर' साठी रास्त आहे?

Economy MPSC सराव प्रश्न

प्रति एकक कर (किंवा विनिर्दिष्ट कर) म्हणजे काय?

Economy MPSC सराव प्रश्न

भारतातील प्रादेशिक ग्रामीण बँकांसंदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या: 1. भारतीय रिझर्व्ह बँकेद्वारे यांचे नियमन केले जाते तर आणि नाबार्डद्वारे यांचे पर्यवेक्षण केले जाते. 2. ते केंद्र, संबंधित राज्य सरकार आणि प्रायोजक बँकांच्या संयुक्त मालकीच्या आहेत. 3. त्यांना तरलता समायोजन सुविधा (LAF), सीमांत स्थायी सुविधा (MSF) आणि कॉल किंवा नोटीस मनी मार्केटमध्ये प्रवेश नाही वरीलपैकी कोणते/कोणती विधान/विधाने योग्य आहे/आहेत?]