सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (2)
योग्य उत्तर 18-20%. आहे.
स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे:
• कमी कव्हरेज: महाराष्ट्रात सिंचनाचे प्रमाण खूप कमी आहे, लागवडीखालील क्षेत्रापैकी केवळ 18% ते 20% क्षेत्र सिंचनाखाली आहे.
• राष्ट्रीय तुलना: ही आकडेवारी राष्ट्रीय सरासरीपेक्षा लक्षणीयरीत्या कमी आहे, जी सुमारे 49% असल्याचे म्हटले जाते. हा फरक राज्याच्या सिंचन संकटावर जोर देतो.
• पावसावर आधारित शेतीचे प्राबल्य: परिणामी, राज्यातील 80% पेक्षा जास्त शेती अनपेक्षित दक्षिण-पश्चिम मान्सूनवर अवलंबून असते.
• भौगोलिक मर्यादा: या कमी कव्हरेजचे प्राथमिक कारण म्हणजे दख्खनच्या पठारावरील कठीण बेसाल्टिक खडक, ज्यामुळे भूजलाची नैसर्गिकरित्या भरपाई होत नाही आणि सिंचनाची पायाभूत सुविधा निर्माण करणे कठीण आणि महाग होते.
पूरक माहिती:
• महत्त्व: विदर्भ आणि मराठवाड्यासारख्या प्रदेशांमध्ये ग्रामीण संकट आणि शेतकरी आत्महत्यांचे प्राथमिक कारण सिंचनाची कमतरता हे आहे, ज्यामुळे जलव्यवस्थापन हे एक महत्त्वाचे धोरणात्मक प्राधान्य बनले आहे.
• जल व्यवस्थापनातील त्रुटी: जल व्यवस्थापनातील त्रुटींमुळे ही समस्या आणखी वाढली आहे, जिथे उपलब्ध सिंचन पाण्यापैकी 70% पाणी उसासाठी वापरले जाते, जो एक पाणी-केंद्रित पीक आहे आणि जमिनीच्या केवळ 4% भागावर उगवला जातो.
• प्रादेशिक असमानता: सिंचनामध्ये गंभीर प्रादेशिक असमानता देखील आहे, पश्चिम महाराष्ट्रात विस्तृत कालवे आहेत तर विदर्भ आणि मराठवाडा "सिंचनाच्या अनुशेषाने" ग्रस्त आहेत.
The correct answer is 18-20%.
Explanation & Key Takeaways:
• Low Coverage: Maharashtra has a very low irrigation coverage, with only 18% to 20% of its cropped area being irrigated.
• National Comparison: This figure is significantly lower than the national average, which is stated to be around 49%. This disparity underscores the state's irrigation crisis.
• Rain-Fed Dominance: Consequently, over 80% of farming in the state relies on the unpredictable South-West Monsoon.
• Geographical Constraints: The primary reason for this low coverage is the Deccan Plateau's hard basaltic rock, which prevents natural groundwater recharge and makes building irrigation infrastructure difficult and expensive.
Related Concepts:
• Significance: The irrigation deficit is identified as the primary cause of rural distress and farmer suicides in regions like Vidarbha and Marathwada, making water management a top policy priority.
• Water Mismanagement: The problem is compounded by water mismanagement, where 70% of the available irrigation water is used by sugarcane, a water-intensive crop that occupies only 4% of the land.
• Regional Inequality: There is also severe regional inequality in irrigation, with Western Maharashtra having extensive canal networks while Vidarbha and Marathwada suffer from "irrigation backlogs."
परीक्षेतील संभाव्य चूक: विद्यार्थी अनेकदा पर्याय 3 ('30-35%') आणि पर्याय 2 ('18-20%') यामध्ये गोंधळात पडतात. प्रश्न नीट वाचून संकल्पनेतील सूक्ष्म भेद लक्षात घेणे आवश्यक आहे.
Exam Trap: Candidates frequently confuse Option 3 ('30-35%') with Option 2 ('18-20%'). Distinguish the exact context before marking.
स्मृती सूत्र: संकल्पना व आकडेवारी — '18-20%'. अर्थव्यवस्थेत Agriculture, Rural Economy & Food Securityचा थेट संबंध '18-20%' या निकषाशी येतो.
Concept Booster: Core Economic Rule — '18-20%'. Link Agriculture, Rural Economy & Food Security with '18-20%'.
🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination Strategy):
• पर्याय 1 ('5-10%'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर '18-20%' हे ठरते.
• पर्याय 3 ('30-35%'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर '18-20%' हे ठरते.
• पर्याय 4 ('45-50%'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर '18-20%' हे ठरते.
• निष्कर्ष: त्यामुळे उर्वरित पर्याय बाद होऊन अचूक उत्तर पर्याय 2 ('18-20%') निश्चित होते.
🎯 Option Elimination Strategy:
• Option 1 ('5-10%'): Incorrect. As per official verified records, '18-20%' is the valid fact.
• Option 3 ('30-35%'): Incorrect. As per official verified records, '18-20%' is the valid fact.
• Option 4 ('45-50%'): Incorrect. As per official verified records, '18-20%' is the valid fact.
• Conclusion: Hence, eliminating incorrect options leads to Option 2 ('18-20%').