सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (3)
योग्य उत्तर 70% आहे.
स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे:
• राज्याच्या सिंचनाच्या 70% पाणी ऊस लागवडीसाठी वापरले जाते.
• हा जास्त वापर अत्यंत असमतोल आहे, कारण ऊस महाराष्ट्रातील एकूण लागवडीखालील जमिनीच्या केवळ 4% व्यापतो.
• आर्थिक कणा विरुद्ध पर्यावरणीय खर्च: ऊस हा पश्चिम महाराष्ट्राचा आर्थिक आणि राजकीय कणा असला तरी, त्याच्या जास्त पाणी-केंद्रित स्वरूपामुळे राज्याच्या एकूण पाणी सुरक्षिततेला, विशेषतः दुष्काळग्रस्त प्रदेशांमध्ये, मोठे आव्हान निर्माण झाले आहे.
पूरक माहिती:
• सिंचन संकट: या गैरव्यवस्थापनामुळे राज्याचे सिंचन संकट अधिकच वाढले आहे, जे आधीच कमी एकूण व्याप्ती (18-20%) आणि हार्ड बेसाल्टिक रॉकसारख्या भौगोलिक मर्यादांमुळे ग्रासलेले आहे.
• इतर पाणी-केंद्रित पिके: भात यांसारखी इतर पिके देखील पाणी-केंद्रित असली तरी, ती सामान्यतः कोकण किनारपट्टीसारख्या जास्त पावसाच्या प्रदेशात घेतली जातात, तर ऊस मोठ्या प्रमाणात पश्चिम महाराष्ट्रातील तुलनेने कोरड्या भागांमध्ये कालवे सिंचनाचा वापर करून पिकवला जातो.
• धोरणात्मक परिणाम: हा डेटा पॉईंट अनेकदा पिकांच्या पद्धती बदलण्याबद्दल, सूक्ष्म-सिंचनाला प्रोत्साहन देण्याबद्दल आणि सर्व पिके आणि प्रदेशांमध्ये अधिक न्याय्य पाणी वितरणाची खात्री करण्याबद्दलच्या धोरणात्मक चर्चांमध्ये उद्धृत केला जातो.
The correct answer is 70%.
Explanation & Key Takeaways:
• 70% of the state's irrigation water is consumed by sugarcane cultivation.
• This high consumption is highly disproportionate as sugarcane occupies only 4% of the total cropped land in Maharashtra.
• Economic Backbone vs. Environmental Cost: While sugarcane is the economic and political backbone of Western Maharashtra, its high water-intensive nature poses a significant challenge to the state's overall water security, especially in drought-prone regions.
Related Concepts:
• Irrigation Crisis: This mismanagement exacerbates the state's irrigation crisis, which is already burdened by low overall coverage (18-20%) and geographical constraints like hard basaltic rock.
• Other Water-Intensive Crops: While other crops like rice are also water-intensive, they are typically grown in high-rainfall zones like the Konkan coast, unlike sugarcane which is heavily cultivated in relatively drier parts of Western Maharashtra using canal irrigation.
• Policy Implications: This data point is often cited in policy discussions about changing cropping patterns, promoting micro-irrigation and ensuring more equitable water distribution among all crops and regions.
परीक्षेतील संभाव्य चूक: विद्यार्थी अनेकदा पर्याय 4 ('50%') आणि पर्याय 3 ('70%') यामध्ये गोंधळात पडतात. प्रश्न नीट वाचून संकल्पनेतील सूक्ष्म भेद लक्षात घेणे आवश्यक आहे.
Exam Trap: Candidates frequently confuse Option 4 ('50%') with Option 3 ('70%'). Distinguish the exact context before marking.
स्मृती सूत्र: संकल्पना व आकडेवारी — '70%'. अर्थव्यवस्थेत Agriculture, Rural Economy & Food Securityचा थेट संबंध '70%' या निकषाशी येतो.
Concept Booster: Core Economic Rule — '70%'. Link Agriculture, Rural Economy & Food Security with '70%'.
🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination Strategy):
• पर्याय 1 ('25%'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर '70%' हे ठरते.
• पर्याय 2 ('40%'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर '70%' हे ठरते.
• पर्याय 4 ('50%'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर '70%' हे ठरते.
• निष्कर्ष: त्यामुळे उर्वरित पर्याय बाद होऊन अचूक उत्तर पर्याय 3 ('70%') निश्चित होते.
🎯 Option Elimination Strategy:
• Option 1 ('25%'): Incorrect. As per official verified records, '70%' is the valid fact.
• Option 2 ('40%'): Incorrect. As per official verified records, '70%' is the valid fact.
• Option 4 ('50%'): Incorrect. As per official verified records, '70%' is the valid fact.
• Conclusion: Hence, eliminating incorrect options leads to Option 3 ('70%').