योग्य उत्तर (a) आणि (b) दोन्हीही बरोबर हे आहे. स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे: मानवी भांडवल निर्देशांक • जागतिक विकास अहवाल 2019 चा भाग म्हणून जागतिक बँकेने मानव भांडवल निर्देशांक (HCI) वर पहिला अहवाल प्रसिद्ध केला आहे. • या वर्षीच्या जागतिक विकास अहवालाचा (WDR) विषय "कामाचे बदलते स्वरूप" हा आहे. • मानव भांडवल निर्देशांक (HCI) ने भारताला नेपाळ, श्रीलंका, म्यानमार आणि बांगलादेश पेक्षा कमी म्हणजे 115 व्या स्थानावर ठेवले आहे. • मानवी भांडवल निर्देशांकात शिक्षण आणि आरोग्य निर्देशकांमधील परिणाम आणि भविष्यातील उत्पादकतेवर होणार्‍या परिणामांच्या आधरावर 157 देशांना क्रमबद्ध करण्यात येते. त्यामुळे विधान (a) योग्य आहे. • मूल्यमापन केली जाणारी प्रमुख क्षेत्रे पुढीलप्रमाणे आहेत: • 5 वर्षाखालील बालकांचा मृत्यू दर • गुणवत्ता-समायोजित शालेय शिक्षणाची अपेक्षित वर्षे • पुढील दोन निकषांवरून आरोग्यदायी वातावरण ठरवले जाते. • 5 वर्षांखालील बालकांसाठी कुंठन दर. • प्रौढ आयुर्मानोत्तर जीवनप्रमाण आणि • मानव भांडवल निर्देशांक हा 0 आणि 1 मधली संख्या आहे जी आता जन्मलेल्या बालकांची 18 वर्षे पूर्ण झाल्यानंतर सध्याच्या परिस्थितीत अपेक्षित उत्पादकता दर्शवते. त्यामुळे विधान (b) योग्य आहे. • मानव भांडवल निर्देशांकातील 157 देशांपैकी मानव भांडवल निर्देशांक मूल्य 0.44 सह भारत 115व्या क्रमांकावर आहे.. • सिंगापूर 0.88 मूल्यासह HCI यादीत अव्वल आहे म्हणून, पर्याय 4 योग्य आहे.