📌 सविस्तर स्पष्टीकरण व मुख्य तरतुदी: • सोशल सर्व्हिस लीग एन.एम. जोशी यांनी स्थापन केलेल्या या संस्थेचे उद्दिष्ट शिक्षण, आरोग्य सेवा आणि कामगार हक्कांद्वारे सामाजिक कल्याण सुधारणे हे होते. ती प्रार्थना समाजाच्या सुधारणावादी आदर्शांनी प्रभावित होती, परंतु प्रार्थना समाजाने ती थेट स्थापन केली नव्हती. म्हणून, विधान (a) योग्य आहे. • सर्व्हन्ट्स ऑफ इंडिया सोसायटी गोपाळ कृष्ण गोखले यांनी स्थापन केलेल्या या संस्थेने शिक्षण आणि राष्ट्राच्या सेवेला प्रोत्साहन देण्यावर लक्ष केंद्रित केले. यात प्रार्थना समाजाचा सुधारणावादी आत्मा असला तरी, ते त्याच्या थेट प्रभावाखाली तयार झाले नव्हते. म्हणून, विधान (b) योग्य आहे. • आर्य समाज : दयानंद सरस्वती यांनी स्थापन केलेला आर्य समाज हे वैदिक तत्त्वे आणि सामाजिक सुधारणांचे समर्थन करणारे हिंदू सुधारणावादी आंदोलन होते. या संस्थेचा प्रार्थना समाजाशी कोणताही संबंध नव्हता. म्हणून, विधान (c) अयोग्य आहे. • डिप्रेस्ड क्लासेस मिशन: व्ही.आर. शिंदे यांनी सुरू केलेल्या या मिशनचे उद्दिष्ट दुर्बळ घटकांना वर आणणे हे होते. ते प्रार्थना समाजाच्या तत्त्वांनी थेट प्रभावित होते, ज्याने सामाजिक समानता आणि न्यायासाठी कार्य केले. म्हणून, विधान (d) योग्य आहे. 📚 संबंधित महत्त्वाचे घटक व संदर्भ (परीक्षेसाठी पूरक माहिती): • प्रार्थना समाज: • 1867 मध्ये मुंबईत डॉ. आत्माराम पांडुरंग यांनी स्थापन केलेला हा समाज ब्राह्मो समाजापासून प्रेरित होता आणि धार्मिक तसेच सामाजिक सुधारणांवर लक्ष केंद्रित करत असे. • याचा उद्देश एकेश्वरवाद, सामाजिक समानता, जातीय भेदभावाचे निर्मूलन आणि महिला शिक्षणाला प्रोत्साहन देणे हा होता. • समाजाला वर आणण्यावर लक्ष केंद्रित केलेल्या इतर सुधारणावादी चळवळी आणि मिशनवर प्रभाव टाकण्यात ही संस्था महत्त्वाची ठरली. • सामाजिक कार्य संघटनांचे मुख्य योगदान: • सोशल सर्व्हिस लीग: कामगारांच्या कल्याणासाठी आणि कामगार हक्कांना प्रोत्साहन देण्यासाठी विस्तृतपणे कार्य केले. • सर्व्हन्ट्स ऑफ इंडिया सोसायटी: भारतीयांना स्वराज्य आणि समाजसेवेबद्दल शिक्षित करण्यावर लक्ष केंद्रित केले. • डिप्रेस्ड क्लासेस मिशन: दुर्बळ घटकांच्या, विशेषतः दलितांच्या स्थिती सुधारण्यासाठी समर्पित. • आर्य समाजाशी तुलना: • आर्य समाज, जरी एक सुधारणावादी चळवळ असली तरी, वैदिक परंपरेत रुजलेली होती आणि सामाजिक समानतेऐवजी धार्मिक पुनरुत्थानावर लक्ष केंद्रित करत असे. • प्रार्थना समाजाच्या तुलनेत, जो अधिक उदारमतवादी आणि आधुनिक दृष्टिकोन ठेवणारा होता, आर्य समाजाने विधी आणि वैदिक शिक्षणावर भर दिला. 📚 संबंधित महत्त्वाचे घटक व संदर्भ (परीक्षेसाठी पूरक माहिती): • प्रार्थना समाजाचा प्रभाव: • प्रार्थना समाज ही एक प्रगतीशील संस्था होती आणि अनेक सामाजिक सुधारणा चळवळी आणि मिशनवर त्याचा प्रभाव होता. • एम.जी. रानडे आणि व्ही.आर. शिंदे यांसारख्या प्रमुख व्यक्ती याच्या तत्त्वांशी संबंधित होत्या आणि त्यांनी समाजाच्या उन्नतीसाठी योगदान दिले. • भारतातील आधुनिक सामाजिक कार्य संस्थांसाठी याने पाया रचला. • समाज-आधारित चळवळींची तुलना: • प्रार्थना समाजाने उदारमतवादी सुधारणांवर लक्ष केंद्रित केले, तर आर्य समाजाने वैदिक पुनरुत्थानावर भर दिला, ज्यामुळे सामाजिक बदलांच्या दृष्टिकोनातील विविधता अधोरेखित होते. • दोन्ही चळवळींनी भारताच्या सामाजिक-धार्मिक भूदृश्यात महत्त्वपूर्ण योगदान दिले, परंतु त्यांच्या पद्धती आणि विचारसरणीमध्ये फरक होता. 💡 स्मृती क्लृप्ती (Memory Booster / Trick): • स्मृती क्लृप्ती: 'वर्ष 1867 = , (b) आणि (d) फक्त'. आधुनिक भारताच्या व महाराष्ट्राच्या इतिहासात वर्ष 1867 च्या संदर्भात ', (b) आणि (d) फक्त' ही प्रमुख घटना / व्यक्तिमत्त्व लक्षात ठेवा. 🗺️ मेमरी मॅप / संकल्पना नकाशा (Memory Map): • संकल्पना नकाशा: Socio - Religious Reform Movements in the 19th and 20th CE India ➔ मुख्य घटक / तरतूद ➔ ', (b) आणि (d) फक्त' ➔ आयोगाच्या परीक्षा निकषांनुसार थेट परस्परसंबंध. ⚠️ परीक्षेतील संभाव्य चूक (Exam Trap): • परीक्षेतील संभाव्य चूक: विद्यार्थी अनेकदा पर्याय 4 ('आणि (d) फक्त') आणि पर्याय 3 (', (b) आणि (d) फक्त') यामध्ये गोंधळात पडतात. प्रश्न नीट वाचून संकल्पनेतील सूक्ष्म भेद लक्षात घेणे आवश्यक आहे. 🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination): • 🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination Strategy): • पर्याय 1 ('आणि (b) फक्त'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर ', (b) आणि (d) फक्त' हे ठरते. • पर्याय 2 ('आणि (c) फक्त'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर ', (b) आणि (d) फक्त' हे ठरते. • पर्याय 4 ('आणि (d) फक्त'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर ', (b) आणि (d) फक्त' हे ठरते. • निष्कर्ष: त्यामुळे उर्वरित पर्याय बाद होऊन अचूक उत्तर पर्याय 3 (', (b) आणि (d) फक्त') निश्चित होते.