Geography
Indian Economic and Human Geography
पडताळलेले उत्तर (Verified)
MPSC सराव प्रश्न:
उत्तर-पूर्व पठारावरील कोळशाचे साठे प्रामुख्याने कोणत्या नदीच्या खोऱ्याशी संबंधित आहेत?
Coal deposits in the North-Eastern Plateau are primarily linked to which river valley?
पर्याय (Options):
A
तापी
B
गंगा
C
ब्रह्मपुत्रा
D
अचूक उत्तर (Official Answer)
दामोदर
E
वगळा
सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (4)
योग्य उत्तर दामोदर आहे.
महत्वाचे मुद्दे
• दामोदर नदी खोरे, जे भारताच्या पूर्वेकडील भागात आहे, ते कोळशाच्या विपुल साठ्यांमुळे ऐतिहासिकदृष्ट्या "भारताचे रूर" म्हणून ओळखले जाते.
• उत्तर-पूर्व पठारी प्रदेश, जो झारखंड आणि पश्चिम बंगालमध्ये पसरलेला आहे, तो भारतातील सर्वात मोठ्या कोळशाच्या साठ्याचे घर आहे. हे प्रामुख्याने दामोदर नदीशी जोडलेले आहे.
• झरिया, राणीगंज, बोकारो आणि गिरिडीह यांसारखी प्रमुख कोळसा क्षेत्रे दामोदर नदीच्या खोऱ्यात आहेत, ज्यामुळे ते भारताच्या कोळसा उत्पादनासाठी एक महत्त्वाचे क्षेत्र बनले आहे.
• दामोदर नदी या प्रदेशाच्या भूगोलाला आणि भूगर्भशास्त्राला आकार देण्यात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावते, ज्यामुळे कोट्यवधी वर्षांपासून कोळशाच्या साठ्याची निर्मिती झाली आहे. म्हणून, हे उत्तर बरोबर आहे.
• या प्रदेशातील कोळसा प्रामुख्याने वीज निर्मिती, स्टील उत्पादन आणि इतर औद्योगिक कामांसाठी वापरला जातो. दामोदर व्हॅली कॉर्पोरेशन (DVC) या संसाधनांचा वापर करणारा एक महत्त्वाचा भागधारक आहे.
अतिरिक्त माहिती
• भारतातील कोळशाचे साठे:
• भारतात जगातील पाचव्या क्रमांकाचे सर्वात मोठे कोळशाचे साठे आहेत, जे उत्तर-पूर्व पठार, मध्य भारत आणि दक्षिण भारत यांसारख्या प्रदेशात केंद्रित आहेत.
• दामोदर व्हॅली कोळसा क्षेत्र गोंडवाना कोळसा पट्ट्याचा भाग आहे, जो 250 दशलक्ष वर्षांपेक्षा जुना आहे.
• कोळसा हा भारताच्या ऊर्जा क्षेत्राचा कणा आहे, जो 50% पेक्षा जास्त ऊर्जा मिश्रणात योगदान देतो.
• दामोदर नदीची वैशिष्ट्ये:
• दामोदर नदी झारखंडमधील छोटा नागपूर पठारावरून उगम पावते आणि हुगळी नदीला मिळण्यापूर्वी पश्चिम बंगालमधून वाहते.
• ती अंदाजे 592 किलोमीटर लांब आहे आणि तिच्या सुपीक खोऱ्यासाठी आणि औद्योगिक महत्त्वासाठी ओळखली जाते.
• या नदीला पुराचा धोका असतो, त्यामुळे ऐतिहासिकदृष्ट्या तिला "बंगालचा शोक" असे म्हटले जाते. तथापि, दामोदर व्हॅली कॉर्पोरेशन अंतर्गत धरणे आणि बंधारे बांधल्यामुळे यात घट झाली आहे.
• कोळशाचे उपयोग:
• औष्णिक विद्युत निर्मिती: कोळसा औष्णिक विद्युत प्रकल्पांसाठी प्राथमिक इंधन आहे, जो भारताच्या वीज उत्पादनात महत्त्वपूर्ण योगदान देतो.
• स्टील उद्योग: झरियासारख्या प्रदेशातील कोकिंग कोळसा टाटा स्टील सारख्या उद्योगांमधील स्टील उत्पादनासाठी महत्त्वाचा आहे.
• औद्योगिक उपयोग: कोळसा सिमेंट उत्पादन, रासायनिक उद्योग आणि इतर औद्योगिक कामांमध्ये वापरला जातो.
महत्वाचे मुद्दे
• भारतातील प्रमुख कोळसा क्षेत्रे:
• झरिया कोळसा क्षेत्र: झारखंडमध्ये स्थित, उच्च-गुणवत्तेच्या कोकिंग कोळशासाठी ओळखले जाते.
• राणीगंज कोळसा क्षेत्र: पश्चिम बंगालमध्ये स्थित, वीज प्रकल्पांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या नॉन-कोकिंग कोळशासाठी ओळखले जाते.
• बोकारो कोळसा क्षेत्र: झारखंडमध्ये देखील आहे, जे औद्योगिक कोळसा उत्पादनात योगदान देते.
• तालचेर कोळसा क्षेत्र: ओडिशा मध्ये स्थित, औष्णिक कोळसा उत्पादनात एक प्रमुख योगदानकर्ता.
• दामोदर व्हॅली कॉर्पोरेशन (DVC):
• 1948 मध्ये स्थापित, DVC दामोदर व्हॅली प्रदेशात सिंचन, पूर नियंत्रण आणि वीज निर्मितीसाठी जबाबदार आहे.
• हे औष्णिक विद्युत केंद्रे चालवते आणि कोळसा संसाधनांचे कार्यक्षमतेने व्यवस्थापन करते.