सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (2)
योग्य उत्तर आहे फक्त 2 आणि 3.
महत्वाचे मुद्दे
• विधान 1: "प्रत्येक धरण हे केवळ काँक्रीटची भिंत असते."
• हे विधान अचूक आहे. धरणे काँक्रीट, माती, दगड, बांधकाम साहित्य किंवा यांच्या संयोजनाने बनवता येतात. उदाहरणार्थ:
• काँक्रीट धरणे: हूवर धरण.
• मातीची धरणे: पाकिस्तानमधील तारबेला धरण.
• बांधकाम साहित्याची धरणे: भारतातील नागार्जुन सागर धरण.
• विधान 2: "सांडवे (Spillways) पाण्याच्या प्रवाहाचे नियंत्रण करतात."
• हे विधान बरोबर आहे. जलाशय (reservoir) मधून पाण्याचा नियंत्रित विसर्ग करण्यासाठी धरणांमध्ये सांडवे बांधले जातात. ते पुराच्या वेळी किंवा जास्त पावसामुळे अतिरिक्त पाणी बाहेर काढून धरणाचे संरक्षण करतात.
• सांडव्यांचे वर्गीकरण गेटेड सांडवे आणि अनगेटेड सांडवे अशा विविध प्रकारांमध्ये केले जाते.
• विधान 3: "धरणांचे वर्गीकरण उद्देश, उंची आणि रचना यानुसार केले जाते."
• हे विधान बरोबर आहे. धरणांचे वर्गीकरण खालीलप्रमाणे केले जाते:
• उद्देश: जलविद्युत धरणे, सिंचन धरणे, पूर नियंत्रण धरणे, इत्यादी.
• उंची: उंच धरणे (15 मीटरपेक्षा जास्त), मध्यम उंचीची धरणे आणि कमी उंचीची धरणे.
• रचना: गुरुत्वाकर्षण धरणे, कमानी धरणे, बट्रेस धरणे, मातीची धरणे, इत्यादी.
अतिरिक्त माहिती
• सांडवे:
• सांडवे हे धरणाच्या सुरक्षिततेसाठी अत्यंत महत्वाचे घटक आहेत आणि ते पाण्याच्या प्रवाहाचे प्रभावीपणे व्यवस्थापन करण्यासाठी डिझाइन केलेले आहेत.
• ते गेट्सद्वारे नियंत्रित केले जाऊ शकतात किंवा पाण्याची पातळी एका विशिष्ट उंचीपेक्षा जास्त झाल्यास स्वयंचलितपणे पाणी बाहेर टाकण्यासाठी डिझाइन केलेले असतात.
• भारतातील भाक्रा नांगल धरण आणि टिहरी धरणाच्या सांडव्यांचा यात समावेश होतो.
• धरणांचे वर्गीकरण:
• उद्देशानुसार:
• जलविद्युत धरणे: जलशक्ती वापरून वीज निर्माण करतात (उदा. भाक्रा धरण).
• सिंचन धरणे: शेतीसाठी पाणी पुरवतात (उदा. हिराकुड धरण).
• पूर नियंत्रण धरणे: अतिरिक्त पाणी साठवून पुराचा धोका कमी करतात (उदा. असवान धरण).
• उंचीनुसार:
• उंच धरणे: उंची 15 मीटरपेक्षा जास्त (उदा. हूवर धरण).
• मध्यम आणि कमी उंचीची धरणे: 15 मीटरपेक्षा कमी, बहुतेक वेळा सिंचनासाठी किंवा पाणीपुरवठ्यासाठी वापरली जातात.
• रचनेनुसार:
• गुरुत्वाकर्षण धरणे: पाण्याचा दाब रोखण्यासाठी त्यांच्या वजनाचा वापर करतात (उदा. ग्रँड कूली धरण).
• कमान धरणे: पाण्याचा दाब विभागण्यासाठी वक्राकार आकार मदत करतो (उदा. इडुक्की धरण).
• मातीची धरणे: माती किंवा खडकांच्या साहित्याने बनलेली (उदा. तारबेला धरण).
महत्वाचे मुद्दे
• धरणांची कार्ये:
• धरणे पाणी साठवण, सिंचन, जलविद्युत ऊर्जा निर्मिती, पूर नियंत्रण आणि मनोरंजन यांसारख्या अनेक उद्देशांसाठी उपयोगी आहेत.
• ते पाण्याच्या संसाधनांचे प्रभावीपणे व्यवस्थापन करण्यासाठी आणि कृषी, औद्योगिक आणि घरगुती वापरासाठी पाण्याची सुरक्षा सुनिश्चित करण्यासाठी महत्त्वपूर्ण आहेत.
• प्रसिद्ध धरणांची उदाहरणे:
• हूवर धरण (USA): जलविद्युत ऊर्जेसाठी वापरले जाणारे काँक्रीटचे गुरुत्वाकर्षण धरण.
• थ्री gorges धरण (चीन): जगातील सर्वात मोठे जलविद्युत धरण.
• भाक्रा नांगल धरण (भारत): सिंचन आणि वीज निर्मितीसाठी वापरले जाणारे बहुउद्देशीय धरण.
The correct answer is Both 2 and 3.
Explanation & Key Takeaways:
• Statement 1: "Every dam is strictly a concrete wall."
• This statement is incorrect. Dams can be constructed using various materials such as concrete, earth, rock, masonry, or a combination of these. For example:
• Concrete dams: Examples include the Hoover Dam.
• Earth dams: Examples include the Tarbela Dam in Pakistan.
• Masonry dams: Examples include the Nagarjuna Sagar Dam in India.
• Statement 2: "Spillways regulate water flow."
• This statement is correct. Spillways are structures built into dams to allow controlled release of water from a reservoir. They prevent overflow and ensure the dam's safety by managing excess water during floods or heavy rainfall.
• Spillways can be classified into different types such as gated spillways and ungated spillways.
• Statement 3: "Dams can be classified by purpose, height, and structure."
• This statement is correct. Dams are classified based on:
• Purpose: Hydroelectric dams, irrigation dams, flood control dams, etc.
• Height: High dams (above 15 meters), medium-height dams, and low dams.
• Structure: Gravity dams, arch dams, buttress dams, embankment dams, etc.
Related Concepts:
• Spillways:
• Spillways are critical components of dam safety and are designed to manage water flow effectively.
• They can be controlled with gates or designed to allow overflow automatically when water levels exceed a certain height.
• Examples include the spillways of Bhakra Nangal Dam and Tehri Dam in India.
• Classification of Dams:
• By Purpose:
• Hydroelectric dams: Generate electricity using water power (e.g., Bhakra Dam).
• Irrigation dams: Supply water for agriculture (e.g., Hirakud Dam).
• Flood control dams: Reduce flood risks by storing excess water (e.g., Aswan Dam).
• By Height:
• High dams: Above 15 meters in height (e.g., Hoover Dam).
• Medium and low dams: Below 15 meters, often used for irrigation or water supply.
• By Structure:
• Gravity dams: Use their weight to resist water pressure (e.g., Grand Coulee Dam).
• Arch dams: Curved shape helps distribute water pressure (e.g., Idukki Dam).
• Embankment dams: Made of earth or rock materials (e.g., Tarbela Dam).
Important Notes:
• Functions of Dams:
• Dams serve multiple purposes such as water storage, irrigation, hydroelectric power generation, flood control, and recreation.
• They are crucial for managing water resources effectively and ensuring water security for agricultural, industrial, and domestic use.
• Examples of Famous Dams:
• Hoover Dam (USA): A concrete gravity dam used for hydroelectric power.
• Three Gorges Dam (China): The largest hydroelectric dam in the world.
• Bhakra Nangal Dam (India): A multi-purpose dam used for irrigation and power generation.